यदा प्राणीणां चित्तं यत् यत्नेन यत् इच्छति, तद् एव तस्य यत्नेन सम्पद्यते, न तु भाग्येन। बुद्धिमन्तः जनाः, हे राम, मनः, चैतन्यं, प्रवृत्तिः, कर्म, भाग्यं, स्वयम्-अभिप्रायः इति नामानि पुरुषस्य निश्चयस्य उपयुञ्जन्ति। यः पुरुषः एवं दृढनिश्चययुक्तः भवति, सः सदा यत्नं कृत्वा इच्छितं फलम् अवाप्नोति। अतः, हे रघुकुलश्रेष्ठ, सर्वं यत्नेन एव लभ्यते, न अन्यथा; तस्मात् शुभः यत्नः तव भवतु। यथा पूर्ववासनानां जालं मां नयति, हे मुने, तथा अहम् अकर्तव्ये स्थितः अस्मि—किं करिष्यामि? अतः, हे राम, परमं हितं, नित्यं श्रेष्ठं, केवलं स्वयम् यत्नेन एव प्राप्यते, न अन्यथा। द्वे वासनासञ्चये स्तः—पुण्यः अपुण्यः च; तयोः किञ्चित् वा, उभयं वा, पूर्वतः अस्ति, हे राम। यदि अद्य शुद्धवासनानां प्रवाहः तव मनसि अस्ति, तदा तया पुण्येन शनैः शनैः नित्यं पदं प्राप्स्यसि। यदि तु अपुण्यवृत्तिः तव बन्धनं कुर्यात्, तदा तां पूर्ववासनाम् बलात् यत्नेन चेदयितव्यम्। त्वं शुद्धचैतन्यरूपः असि, हे विद्वन्, न तु स्थूलशरीरः; यदि अन्येन मनसा तव तादात्म्यं भवेत्, तदा त्वं कः वा, क्व वा? यदि अन्यः तव चैतन्यं जनयेत्, तव अनुपस्थितौ कः तद् कुर्यात्? अतः, चञ्चलता नास्ति। वासनानदी पुण्यापुण्यपथयोः प्रवहति; मानुषयत्नेन तां पुण्यपथे नियोजयितव्या। यदि पापे निमग्नं मनः भवेत्, तदा यत्नबलात् पुण्ये प्रत्याहर्तव्यम्, हे बलश्रेष्ठ। यदि तु अपुण्ये मनः निवार्यते, तदा पुण्ये प्रवर्तते; एवं अन्यथा अपि। प्राणिनः मनः पशुवत्, अतः सदा रक्षितव्यम्। समत्वेन शनैः शनैः, क्रमशः, बालवत् मनः मानुषयत्नेन रक्षितव्यम्। यां वासनां पूर्वे अभ्यासेन दृढीकृतवान्, पुण्यां वा अपुण्यां वा, हे राम, तस्याः पुण्यवासनायाः अभ्यासं कुरु। यदा पूर्वाभ्यासबलात् वासनाः उद्भवन्ति, तदा जानिहि—अभ्यासः फलितः, हे रिपुजित्। अद्यापि तव वासनाः दृढीक्रियन्ते, हे निष्कलुषः; अतः अभ्यासबलात् पुण्याभ्यासं कुरु। यदि पूर्वे तव वासनाः अनभ्यासेन दृढाः अभवन्, तदा अद्यापि वर्धेयुः; किन्तु, हे प्रिय, सुखी भव। संशयमपि, सदा पुण्यं सेवनं कुरु; वासनावृद्धौ पुण्यनुष्ठाने दोषः नास्ति। यद् इह अभ्यास्यते, तस्यैव स्वरूपः भवति; बाल्याद् आरभ्य, बुद्धिमन्तः निःसंशयं एवं पश्यन्ति। अतः, तव हिताय पुण्यवासनायाः सेवनं कुरु, उत्तमयत्नं आश्रित्य, पञ्चेन्द्रियाणि विजित्य। यावत् तव मनः अनभ्यासितम् अस्ति, न तु तत्त्वं प्राप्तम्, तावत् गुरुवचनानां शास्त्रस्य च प्रमाणेन आचरणीयम्। यदा मलानि दग्धानि, सत्यं ज्ञातम्, तदा पुण्यवासनायाः प्रवाहः अपि त्याज्यः, असङ्गेन। यद् उत्तमं, यद् आर्यैः सेवनं, तद् अनुगम्य, यद् रमणीयं तद् मनसा चिन्तयन्, सदा दुःखरहितं पदं प्राप्नुहि; तद् अपि त्यक्त्वा, उत्तमं स्थितिं प्राप्नुहि। अतः, हे राम, यत्नं आश्रित्य, यः तव नित्यसखा परमहिताय, मनः एकाग्रं कुरु, मम वचनानि शृणु। यदा इन्द्रियाणि अन्तर्यागप्रवृत्त्या ग्रहीतानि, तदा तानि यत्नबलात् शीघ्रं संयम्य, समत्वे स्थापय। अहम् ते सारसंग्रहं वक्तुं समुत्सुकः अस्मि, यः मोक्षोपायः, यः मानुषयत्नस्य फलप्रदः, इह परत्र च सिद्धये। संसारासक्तिं परित्यज्य, या पुनः न आगच्छेत्, शमं संतोषं च उत्तममना गृह्णीयात्। पूर्वोत्तरवाक्यानां अर्थे सावधानः, मनः समाहितं कृत्वा, आत्मन्येव विचारयन्—शृणु, हे राम, मोक्षस्योपायं, यः सुखदुःखयोः अन्तं करोति, यः परमसुखस्य एकः पन्थाः, यः इदानीं वक्तव्यः। एतद् मोक्षोपदेशं शृण्वन्, सर्वैः विवेकिनः सह, दुःखरहितं पदं प्राप्स्यसि, यत्र विनाशः नास्ति। एषः ब्रह्मणा आदिकाले उक्तः, यः सर्वदुःखान्तकः, मनः परमशान्तिदायकः। केन, किमर्थं, कथं च, एषः उपदेशः स्वयम्भूना ब्रह्मणा प्रथमं उक्तः, हे मुनिवर, कथय—कथं तव प्राप्तः? विद्यते अनन्तं सर्वव्यापि, सर्वाधारं चिदाकाशं, अविनाशरूपं, यथा दीपः सर्वेषु वस्तुषु प्रकाशते। तस्य गतिनिष्ठायाः विष्णुः उत्पन्नः, यथा तरङ्गः समुद्रात् चलसारात् उद्भवति। मेरुपर्वतस्य मध्यपद्मात्, तस्य पत्रेभ्यः, हृदयं पद्मात्, यथा तारकरेणुः, स्फुरन्, परमस्रष्टा उत्पन्नः। सः ऋषिसंघेन वेदाधिपैः वेदार्थैः च परिवृतः, समस्तं जगत्, भेदसमूहं, मनसि यथा, सृजति। भारतदेशे, जम्बूद्वीपस्य कोणे, सः दुःखरोगव्यथायुक्तान् जनान्, तेषां पुत्रान् च सृजति। तेषां, अस्तित्वानास्तित्वदुःखैः, विनाशनाशायैः प्रवृत्तानां, तस्यां सृष्टौ, जीवपोषणाय परमोपायं निर्मितवान्।