श्रीरामः धर्मज्ञं भगवन्तं प्रश्रयपूर्वकं पप्रच्छ, "मम मनसि या बुद्धिः, या निश्चयश्च, तस्यैव फलसंपादनं यद्विचार्यते, तदेव दैवमिति कथ्यते। यत् 'एवं' इति शुभाशुभफलप्राप्तौ उच्यते, तदपि केवलं सांत्वनार्थं शब्दमात्रमेव; एतदेव दैवमिति ख्यातम्। भगवन्, सर्वधर्मवित् त्वम्, पूर्वसंचितानि कर्माणि यद् दैवमिति स्मर्यते, तस्मात् कथं त्वया तदपाकृतम्?" तदा भगवतः करुणया स्नेहपूर्वकमुवाच, "साधु पृष्टं राघव, त्वं यथार्थं विजानासि। शृणु, सर्वमखिलं वक्तुम् इच्छामि, येन तव मतिः दैवाभावे स्थिरा भविष्यति। यद् यस्य मनसि पूर्वं गाढमासीत्, तत् तस्य कर्मशक्त्या अधुनापि जनानां निष्पद्यते। प्राणिनः स्वभाववृत्त्या एव तस्य कर्म तत्क्षणमेव अनुसरति; अन्यस्य कर्मणः वा वृत्तेः वा अभावः न संभवति। यः ग्रामं कामयते, स ग्रामं लभते; यः नगरं इच्छति, स नगरं प्राप्नोति; यः यथावृत्तिः, स तथैव प्रयत्नं करोति। यदिह पूर्वं दृढनिश्चयेन कृतं कर्म, तत् लोकविधिना 'दैवम्' इति निर्दिश्यते। अतः दैवं स्वकर्मैव, कर्म तु वृत्तेः परिपाकरूपम्; वृत्तिः च न मनसः भिन्ना, मन एव हि पुरुषः इति स्मृतम्। यद् दैवमिति कथ्यते, तदेव कर्म; कर्मैव मनः। मनः पुरुषः, अतः नूनं दैवस्य पृथग्भावो नास्ति। यत्प्राणिनः मनः यत्र यत्र प्रयत्नं करोति, तदेव तेन स्वयमेव न दैवेन प्राप्यते। मनः, चैतन्यम्, वृत्तिः, कर्म, दैवम्, स्वनिश्चयः—एतानि बुद्धिमन्तः पुरुषस्य निश्चयस्य नामानि विदुः, हे राम। यः एतादृशे निश्चये स्थिरः, स सततम् प्रयत्नं कुर्वन् इच्छितं फलम् आप्नोति। एवं रघुनन्दन, सर्वमात्मनः प्रयत्नेनैव लभ्यते, नान्यथा; तस्मात् तव कल्याणमयः प्रयत्नः अस्तु। यथा पूर्ववासनाजालं मामपि प्रवर्तयति, तथैव अहम् अस्मिन्नेव स्थितः, किं करवाणि? इति भगवतः मनसि विचारः संजातः। ततः भगवाँस्समाहितमुवाच, "राम, तव उत्तमं नित्यं परमं च श्रेयः केवलं स्वप्रयत्नेनैव लभ्यते, नान्यथा। द्विविधाः वासनासंचयाः—शुभाशुभरूपौ; तयोः कश्चन, उभौ वा, पूर्वतः सन्ति, हे राम। यदि अद्य तव मनः शुद्धवासनास्रोतसा नीयते, तर्हि तेनैव शनैः परमं पदं प्राप्स्यसि। यदि तु अशुभवृत्तिः क्लेशे बद्ध्वा तिष्ठति, तर्हि सा पूर्ववृत्तिः प्रयत्नेन बलात् जेतव्या। त्वं शुद्धचैतन्यः, न जडशरीरः; यदि अन्येन मनसा आत्मानं पश्यसि, तर्हि त्वं कः? कुत्र वा?" "यदि अन्यः तव चैतन्यं कुर्यात्, तर्हि तवाभावे कः अन्यः तद् कुर्यात्? कः तं चैतन्यं जनयेत्? अतः अस्थिरता नास्ति। वासनानदी शुभाशुभमार्गेण प्रवहति; तां मानुषप्रयत्नेन यत्नेन च शुभपथे नियोजनीया। यदि अशुभे निमग्नः स्यात्, तर्हि प्रयत्नेन बलेन मनः पुनः शुभे स्थापनीयम्, बलिनां श्रेष्ठ। यदा अशुभात् निवर्तते, तदा शुभे प्रवर्तते, अन्यथा अपि; जीवस्य मनः पशुवद्, तस्मात् सदा रक्षितव्यम्। समत्वेन शमयित्वा, शनैः शनैः, न त्वरया, बालकस्य मनः यत्नेन रक्षितव्यम्।" "यां वासनां पूर्वं अभ्यासेन बलवतीं कृतवानसि, शुभां वा अशुभां वा, तां शुभां पुनः बलवतीं कुरु। यदा पूर्वाभ्यासबलात् तव वासना उदेति, तदा तदभ्यासस्य फलप्राप्तिं विद्धि, रिपुसूदन। अद्यापि तव वासना बलवती भूयते, अतः अभ्यासबलात् शुभस्यैवाभ्यासं कुरु। यदि पूर्वं तव वासना अनभ्यासेन बलवती अभवत्, तर्हि अद्यापि सा वर्धेत; किन्तु यथास्ति, प्रिये, मुदं कुरु। संशये अपि सति, सदा शुभमेव सेवस्व; शुभवासनावृद्धौ दोषो नास्ति। यदिह यदभ्यस्यते, तस्यैव सत्त्वं भवति; इदं बाल्यादारभ्य पण्डितैः निःसंशयं दृष्टम्। शुभवृत्त्या आत्महिताय, परमेण प्रयत्नेन, पञ्चेन्द्रियविजये च युक्तः भव। यावन्मनस्तव अनभ्यस्तं, न च तदवस्थां प्राप्तम्, तावत् गुरुवचनशास्त्रविधिना यथानिश्चितं आचरेः। यदा तु मलक्षयात् सत्यम् अवगम्यते, तदा अपि शुभवासनासमूहः संगवर्जितेन त्याज्यः। यत् परं शुभं, साधुभिः आचरितं, तदनुसृत्य, मनसा रमणीयं दृष्ट्वा, सदा निर्वेददशां प्राप्नुहि; ततः तदपि उत्सृज्य, सुखेन तिष्ठ। अतः प्रयत्नं आश्रित्य, यः तव नित्यसहायकः, मनः एकाग्रं कृत्वा, मम वचनानि शृणु। यः अन्तः प्रवृत्तैः कामैः गृहीतानि इन्द्रियाणि, तान् शीघ्रं संकल्पबलात् संयम्य, समत्वे स्थापय। मुक्त्युपायं, मानवपुरुषार्थफलप्रदं, साररूपं संक्षेपेण ते प्रवक्ष्यामि। अस्मिन्लोके चामुत्र च सिद्धये। संसारासक्तिं परित्यज्य, या पुनः न प्रतिनिवर्तते, शमं च संतोषं च उत्तमेन मनसा गृह्णीयात्। पूर्वोत्तरवाक्यार्थपरिज्ञानपूर्वकं, मनः सम्यग्विनियोज्य, स्वान्तरात्मनि विचारयन्, एवं आत्मनः श्रेयः साधय।