रामः धर्मज्ञं गुरुमुपसंगम्य विनीतवदनः प्रह्वः पप्रच्छ—“भगवन्, लोके यत्र ग्रहणं दानं प्रयत्नः मोहः भ्रमणं च दृश्यते, तत्र दैवस्य न किंचित् प्रभावः, केवलं पुरुषकारस्यैव महत्त्वं दृश्यते, यथा वैद्यकर्मणि न दैवस्यापेक्षाऽस्ति, तथैव। सर्वकारणकार्याणि तत्र न सन्ति, यत् किंचिद् कल्प्यते, तत् स्वचिन्तनात् जायते। अतः, हे शुभसंकल्प, असत्यं दैवं परित्यज्य, उत्तमपुरुषप्रयत्नमेव आश्रय।” ततः रामः पुनः पप्रच्छ—“भगवन्, सर्वधर्मविद् त्वं, यथावत् आधारः स्थापितः, किं नामैतद् लोके दैवमिति कथ्यते, तद् ब्रूहि।” गुरुः प्रत्युवाच—“राघव, सर्वत्र कर्मणां कर्ता पुरुषप्रयत्न एव, नान्यत्किञ्चन; स एव फलभोक्ता, न दैवं कारणम्। दैवं न किञ्चित् करोति, न भोक्तृ, नास्ति च; न दृश्यते, न पूज्यते, केवलं कल्पनैव। येषां फलं दृश्यते, तेषां पुरुषप्रयत्नेनैव सिद्धिः; शुभाशुभयोः संपत्तिः ‘दैव’ शब्देनोच्यते। यद् इच्छितमिच्छानिष्टं वस्तु लभ्यते, तत् सर्वं पुरुषप्रयत्नेनैव, तदेव ‘दैव’ इति कथ्यते। यद् यत् फलं भवितव्यं, तस्यैकमूलं पुरुषप्रयत्नमेव, तदेव लोके ‘दैव’ इति कथ्यते। परं तु, हे राघव, वस्तुतः दैवं किञ्चिदपि न करोति, नापि कस्यचित् लोके किञ्चित् उपकरोति; आकाशवत् तस्य कृत्याकृत्ययोः न कापि विशेषता। यदा पुरुषप्रयत्नस्य शुभाशुभस्य फलं जायते, तदा ‘एवं स्थितमिति’ यः विचारः, स एव दैवमिति कथ्यते। ‘एवं मे बुद्धिः, एवं मे संकल्पः’ इति यद् चिन्तनं, तस्यैव कर्मफलस्य प्राप्तिः—एष एव दैवविचारः। इच्छानिष्टफलप्राप्तौ ‘एवं’ इति यदुक्तं, तदुपशमशब्दमात्रं; तदेव दैवमिति कथ्यते।” रामः पुनरपि पप्रच्छ—“भगवन्, सर्वधर्मविद् त्वं, यानि पूर्वकृतानि कर्माणि, तदेव दैवमिति श्रूयते; कथं तदपि त्वया निराकृतम्?” गुरुः प्रत्युवाच—“साधु पृष्टं राघव, त्वं यथावत् बोधसि; शृणु, सर्वं कथयामि, यथा ते बुद्धिः दैवाभावदृष्टौ दृढा स्यात्। या पूर्वे गाढा वासना आसित्, सा कर्मप्रभावेन त्वरितं जनानां फलरूपेण प्रवर्तते। प्राणी स्वभाववासनानुसारमेव त्वरितं कर्म करोति; अन्यस्य कर्मणो वासनायाः वा अभावो न दृश्यते। यः ग्रामकामः, स ग्रामं लभते; यः नगरकामः, स नगरं प्राप्नोति। स्ववासनानुसारं प्रत्येकः प्रयत्नं करोति। यानि कर्माणि अत्र पूर्वे दृढसंकल्पेन कृतानि, तानि ‘दैव’ इति व्यवहारतः कथ्यन्ते। अतः, दैवं स्वकृतमेव कर्म; कर्म वासनायाः परिपाकः। वासना न मनसः भिन्ना, यतः मन एव पुरुषः इति स्मृतम्। यत् दैवमिति कथ्यते, तानि कर्माण्येव; कर्म च मन एव। मनः पुरुषः, तस्मात् दैवं तस्मात् न पृथगस्ति। यद् यत् प्राणिनः मनः यत्नं करोति, तत् तेनैव प्रयत्नेन लभ्यते, न दैवेन। मनः, चैतन्यं, वासना, कर्म, दैवं, स्वयंसंकल्पः—एतानि शब्दान्येव पुरुषस्य संकल्पाय प्रयोग्यन्ते, हे राम। यः पुरुषः एवं दृढनिश्चयवान्, स प्रयत्नं कृत्वा इच्छितं फलम् आप्नोति। अतः, हे रघुकुलश्रेष्ठ, सर्वं पुरुषप्रयत्नेनैव लभ्यते, नान्यथा; तस्मात् शुभः प्रयत्नस्ते स्यात्।” रामः पुनरपि अवदत्—“यथा पूर्ववासनाजालं मां नयति, तथैव अहं तिष्ठामि, किं करिष्यामि, अहं असहायः।” गुरुः प्रत्यवदत्—“अतः, हे राम, त्वं स्वप्रयत्नेनैव शाश्वतं परं श्रेयः प्राप्नुयाः, नान्यथा। द्वे वासनासंचयस्य रूपे, पुण्यः पापश्च; एकं वा द्वयं वा पूर्वतः सन्ति, हे राम। यदि अद्य शुद्धवासनावाहिन्या प्रवृत्तः स्याः, तदा तस्य पुण्यस्य प्रभावेन शनैः शाश्वतं पदं प्राप्स्यसि। यदि तु पापवृत्तिः त्वां क्लेशे बद्ध्वा धारयेत्, तदा सा पूर्ववासनां बलात् प्रयत्नेन जयेत्। त्वं शुद्धचैतन्यः, नायं जडः देहः; यदि अन्येन मनसा आत्मानं पश्यसि, तर्हि कः कुतः त्वमेव? यदि अन्यः ते चैतन्यं जनयेत्, तदा तवाभावे कः अन्यः तत् कुर्यात्? कः चैतन्यं जनयेत्? अतः अस्थिरता नास्ति। वासनानदी शुभाशुभपथेषु वहति; पुरुषप्रयत्नेन यत्नश्च तां पुण्यपथे नियोजयेत्। यदि पापे निमग्नः, तदा प्रयत्नेन मनः पुण्ये स्थापयेत्, हे बलश्रेष्ठ। यदा पापात् निवर्तते, तदा पुण्ये प्रवर्तते, अन्यथा अपि; प्राणिनः मनः पशुवद्, तस्मात् सदा रक्षितव्यं। समत्वेन शनैः शनैः न त्वरया, बालवत् मनः प्रयत्नेन यत्नेन च रक्षितव्यम्। या ते पूर्वं साधनबलात् वासना पुष्टिः, शुभा वा अशुभा वा, तां शुभां पुनः पुष्णु, हे राम। यदा पूर्वसाधनप्रभावात् वासना जायते, तदा साधनस्य फलप्राप्तिं विद्धि, हे रिपुसूदन। अद्यापि ते वासना पुष्ण्यते, हे निष्पाप; अतः साधनबलात् पुण्यसाधनं कुरु। यदि पूर्वं वासनायाः पुष्टिः अभ्यासाभावात् जाताऽभवत्, तदा अद्यापि सा वर्धेत; परं यथा तव, प्रिय, सुखी भव। संदेहेऽपि सदा शुभं साधय; वासना-वृद्धौ शुभस्य साधने दोषो नास्ति।” एवं गुरुणा रामाय पुरुषप्रयत्नस्यैव महत्त्वं, दैवस्य कल्पनात्वं च, शुभवासनाभ्यासस्य च बलं, सस्नेहमुपदिष्टम्।