भगवतः रामस्य मनसि विषादस्य छायाः व्याप्य स्थिताः। सः स्वात्मनं प्रवदन् इदं चिन्तयामास—"नियतिः मां एवं बाधते, अहं किम् करिष्यामि? यथा स्थितिः, तथा मम अवस्था।" परन्तु तत् शान्तिवचनं यथार्थेन परमं न नियतिः, इति ज्ञातव्यम्। मूढाः एव नियतिं कल्पयन्ति; ये तस्यां समाश्रिताः, ते विनष्टाः। किन्तु बुद्धिमन्तः स्वपुरुषकारेणैव परमं पदम् आप्नुवन्ति। शूराः, वीराः, बुद्धिमन्तः, पण्डिताश्च—एतेषां केन इह लोके नियतिः प्रतिपादिता इति ब्रूहि। यदि कश्चन दीर्घायुष्कः, कालज्ञैः निश्चितः, शिरश्छेदेऽपि जीवति, सैव परमा नियतिः। यदि कश्चन कालज्ञैः निश्चितः, अध्ययनं विना विद्वान् भवति, सा परमा नियतिः। महर्षिः विश्वामित्रः नियतिं दूरं निष्कास्य, केवलं पुरुषकारेणैव ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्, नान्यथा। अन्यैः अपि महर्षिभिः, हे राम, यः ऋषित्वपदं प्राप्तः, पुरुषकारेणैव स्वर्गमार्गः गमितः। देवतासङ्घान् विनिघ्न्य, दैत्याधिपतयः त्रैलोक्ये ऐश्वर्यं केवलं प्रयत्नेनैव प्राप्तवन्तः। देवाधिपतयः अपि स्वतेजसा, पुरुषकारेणैव, दैत्यैः विनष्टं जगत् पुनः प्राप्तवन्तः। यथा घटे जलं प्रयत्नोपायाभ्यां स्थाप्यते, न तु नियत्यैः; दीर्घकालं तत्र तिष्ठति, उपायेनैव, न नियत्या। ग्रहणे, दाने, प्रयत्ने, मोहने, भ्रमणे च, हे राम, सामर्थ्यं दृश्यते, न तु नियतिः—यथा औषधेषु। सर्वकारणकार्यार्थाः नास्ति; यत् कल्प्यते, तत् स्वचिन्तनात् उद्भवति। अनृतां नियतिं विहाय, हे शुभसङ्कल्प, परमपुरुषकारे स्थेहि। एतस्मिन्नर्थे, भगवन्, सर्वधर्मवित्, आधारः सम्यग् स्थापितः; ब्रूहि, हे ब्रह्मन्, किम् इह लोके नियतिः इति कथ्यते? राघव, सर्वकर्मणां कर्ता पुरुषकारः एव, नान्यत्; सर्वत्र स एव फलभोक्ता, न तु नियतिः कारणम्। नियतिः न किञ्चित् करोति, न भोक्ति, न सैव अस्ति; न दृश्यते, न पूज्यते—कल्पनैव सा। ये फलभाजः, तेषां फलसिद्धिः अत्र पुरुषकारेणैव; शुभाशुभयोः संपदः 'नियतिः' इति शब्देनोच्यते। इष्टानिष्टसिद्धिः अपि, यद् यद् पुरुषकारेणैव सदा लभ्यते, तत् 'नियतिः' इति शब्देनोच्यते। यद् यद् फलम् अवश्यं भवितव्यम्, पुरुषस्य प्रयत्नैकफलम्, तदेव लोके 'नियतिः' इति कथ्यते। परन्तु, हे राघव, वास्तवतो नियतिः कस्यापि किञ्चित् न करोति; सा आकाशवत्—कुरुते वा, न वा, न किञ्चित् अन्तरम्। यदा पुरुषकारसंपन्नस्य शुभाशुभफलम् उदेति, तदा 'एवं स्थितिः' इति युक्तिः 'नियतिः' इति कथ्यते। 'एवं मम बुद्धिः, एवं मम निश्चयः' इति चिन्तनं, कर्मफलप्राप्तिः—एषा युक्तिः 'नियतिः' इति कथ्यते। 'एवं' इति शब्दः इष्टानिष्टसिद्धौ केवलं शमनोक्तिः; सा एव 'नियतिः' इति गण्यते। भगवन्, सर्वधर्मवित्, यानि पूर्वकृतानि कर्माणि—एवमेतत् 'नियतिः' इति कथ्यते; कथं त्वं ताम् उपेक्षसे? उत्तमं वक्तं, राघव, त्वं जानासि; शृणु, सर्वं वक्ष्यामि, यथा तव बुद्धिः दृढा स्यात्—नियतिरस्तीति मतौ। या प्रवृत्तिः पूर्वे गाढं निवेशिता, सा कर्मणः प्रभावेन जनानां फले परिणता। जीवस्य प्रवृत्त्या सहैव तस्य कर्माणि क्षणेन अनुवर्तन्ते; अन्यकर्म वा प्रवृत्तिः नास्ति। यः ग्रामकामः, ग्रामं लभते; यः नगरकामः, नगरं लभते। स्वप्रवृत्त्या एव प्रत्येकः यतते। यद् यद् अत्र पूर्वं दृढनिश्चयेन कृतं कर्म, तत् 'दैवम्' इति व्यवहारतः उच्यते। अतः, दैवम् एव स्वकृतं कर्म; कर्म प्रवृत्तेः परिपाकरूपम्। प्रवृत्तिः मनसो न भिन्ना, मनः पुरुषः इति हि स्मृतम्। यत् 'दैवम्' इति कथ्यते, तानि कर्माणि एव; कर्म हि मनः। मनः पुरुषः, अतः निश्चितं, दैवं ततो भिन्नं न अस्ति। यद् यद् जीवस्य मनः यतते, तदेव सः स्वप्रयत्नेन लभते, न तु दैवेन। मनः, चित्तं, प्रवृत्तिः, कर्म, दैवम्, स्वनिश्चयः—एतानि शब्दानि बुद्धिमन्तः पुरुषस्य निश्चयस्य विविधानि नामानि, हे राम। यस्य निश्चयः एवम् दृढः, सः सततम् यतमानः इच्छितं फलम् आप्नोति। एवं, हे रघुवंशश्रेष्ठ, सर्वं केवलं पुरुषकारेणैव लभ्यते, नान्यथा; अतः, शुभः प्रयत्नः ते अस्तु। यथा पूर्ववासनाजालम् मां नयति, हे मुनि, तथा अहं निःशक्तः स्थित्वा किं करिष्यामि इति। तस्मात्, हे राम, त्वं केवलं आत्मप्रयत्नेनैव, नान्यथा, परमं नित्यम् श्रेयः प्राप्स्यसि। वासनाद्वयं द्विविधम् अस्ति—शुभाशुभरूपम्; एकम्, अन्यत्, उभयं वा, पूर्वस्मात् अस्ति, हे राम। यदि अद्य शुद्धवासनास्रोतसा नीयसे, तदा तेन पुण्येन शनैः शनैः नित्यं पदं प्राप्स्यसि। यदि तु अशुभवृत्तिः त्वां बाधते, तदा तां वासनां प्रयत्नेन बलात् जेतव्यम्। त्वं शुद्धचैतन्यः, बुद्धिमान्, नायं जडशरीरः; यदि अन्यस्य मनसि स्थितः, तर्हि त्वं कः वा, क्व वा इति।