यथा ह्यद्य कृतानि शुभानि कर्माणि श्वः कृतदुष्कृतान्यपि भूषयन्ति, एवं पूर्वकृतानि कर्माणि अपि परिवर्तनं यान्ति। अतः सततं शुभकर्मकर्ता भवितव्यम्। किंच, ये मूढबुद्धयः केवलं कदाचिद्दैवं कल्पयन्ति, ते यदि अग्निरुत्पद्येत, तदा तस्य ज्वालासु 'दैवेन दहेत वा न दहेत' इति वक्तव्यम्। यदि केवलं दैवमेव कर्ता स्यात्, तर्हि पुरुषस्य यत्नः किमर्थम्? दैवमेव स्नानं दानं भोजनं सर्वाचरणं कुर्यात्। यदि सः पुरुषः केवलं दैवेन प्रेरितः स्यात्, तर्हि शास्त्रस्योपदेशः किमर्थम्? कस्य च किमुपदेष्टव्यम्? अस्मिन्लोके मृतानां विना स्थैर्यं न दृश्यते; गत्यागत्यैव फलप्राप्तिः भवति। अतः दैवस्य निरर्थकत्वं दृश्यते। निराकारं दैवं न कदापि देहिनां साहाय्यं करोति; हस्तादिकानां क्रियाः प्रयत्नेनैव भवन्ति, न कदापि दैवेन। मनश्च बुद्धिश्च यथात्र अनुभव्यमाने, तथा दैवं न कदापि दृश्यते; मनीषिणः दैवं गोपालवत् असत्यं वदन्ति। यदि बुद्धेः पृथगस्ति कश्चिदन्यः कर्ता, तर्हि तयोः कः भेदः? यदि कल्पनैव प्रमाणं स्यात्, तर्हि मानुषः प्रयत्नः अपि कल्पनीयः। निराकारस्य देहिनः सह न कश्चित्सम्बन्धः, यथा गगनस्य देहिनः सह नास्ति; देही तु आसक्तः दृश्यते, अतः दैवं नास्ति। यदि त्रिषु लोकेषु प्राणिनां कर्तारमस्त्यन्यः कश्चिद्दैवः, तर्हि तेन दैवेन सर्वे निद्रां यान्तु, तेनैव सर्वं क्रियेत। 'दैवेनाहं प्रेरितः, किं करिष्यामि?' इति या सांत्वनायाः वाणी, सा परमार्थतो न दैवमेव। दैवं मूढैः कल्प्यते; तस्मिन्नेव निष्ठां कृत्वा नष्टाः। प्राज्ञाः तु स्वप्रयत्नेनैव परमपदं प्राप्तवन्तः। वीराः, धीराः, मनीषिणः, पण्डिताश्च—कः अस्मिन्लोके दैवं विज्ञापयति? यदि दीर्घायुषां निर्धारयन्ति कालज्ञैः, तथापि शिरश्छेदे जीवति, तत् परं दैवम्। यदि कालज्ञैः निर्धारितस्य शिक्षायाः विना कश्चित् विद्वान्भवति, तत् परं दैवम्। महर्षिः विश्वामित्रः प्रयत्नेनैव ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्, न दैवेन। अन्येऽपि पुरुषाः, ये महर्षित्वं प्राप्तवन्तः, प्रयत्नेनैव स्वर्गमार्गं प्राप्तवन्तः। देवतागणान् विनाश्य, दैत्येश्वरा एव त्रैलोक्ये राज्यं प्रयत्नेनैव कृतवन्तः। देवेश्वराः अपि तं लोकं, येन दैत्यैः हृतः, स्वप्रयत्नेनैव पुनः प्राप्तवन्तः। जलं घटे यत्नेनैव स्थायि भवति, न दैवेन; पद्धत्यैव दीर्घकालं तिष्ठति, न दैवेन। ग्रहणे, दाने, यत्ने, भ्रमणे, मोहने च, राम, दक्षता दृश्यते, न दैवम्; औषधवत्। सर्वकारणकार्याणि नास्ति; यत् किंचित् कल्प्यते, तदात्मन एव चिन्तनात्। असत्यं दैवं परिहृत्य, परमपुरुषयत्नं एव आश्रय। हे प्रभो, सर्वधर्मवित्, आधारः सम्यक् स्थापितः; ब्रह्मन्, अस्मिन्लोके किं दैवं इति कथय। राघव, पुरुषस्य प्रयत्न एव सर्वकर्मणां कर्ता, न अन्यः कश्चन; सर्वत्र स एव फलभोगी, न दैवं कारणम्। दैवं न करोति, न भुङ्क्ते, नास्ति च; न दृश्यते, न पूज्यते—कल्पनैव सा। येषां फलभोगः अस्ति, तेषां फलसिद्धिः प्रयत्नेनैव; शुभाशुभं यत् फलं, तदेव 'दैव' इति शब्देनोच्यते। यदिष्टं यदनिष्टं लभ्यते, तत्सर्वं प्रयत्नेनैव, तत् 'दैव' इति निर्दिश्यते। यत् फलं केवलं पुरुषयत्नस्यैव निष्पत्तिः, तदेव अस्मिन्संसारे 'दैव' इति कथ्यते। सत्यं वदामि, राघव, दैवं कस्यापि किञ्चित् न करोति; आकाशवत्, कुर्यात् वा न कुर्यात्, न कश्चित् भेदः। यदा प्रयत्नसिद्धं शुभाशुभं फलं सम्पद्यते, तदा 'एवं स्थितिः' इति युक्तिः 'दैव' इति कथ्यते। 'एवं मे बुद्धिः, एवं मे संकल्पः' इति चिन्तनं च, कर्मफलप्राप्तिश्च—एवमेतद्विचारः 'दैव' इति कथ्यते। यदिष्टानिष्टप्राप्तौ 'एवं' इति शब्दः, स सांत्वनार्थक एव; एष एव 'दैव' इति कथ्यते। प्रभो, सर्वधर्मवित्, यानि पूर्वकृतानि कर्माणि, तदेव 'दैव' इति कथ्यते; कथं त्वया तदपाकृतम्? श्रुणु, राघव, यथार्थं वक्ष्यामि, यथा ते निश्चयः दृढः स्यात्, यथादैवं नास्ति इति। या वृत्तिः पूर्वं दृढा आसीत्, सा कर्मबलात् फलं प्राप्नोति। प्राणिनः कृत्यं स्ववृत्त्या सह त्वरितं गच्छति; अन्यकर्मवृत्तेः अभावः न दृश्यते। ग्रामकामः ग्रामं प्राप्नोति, नगरकामः नगरं; स्ववृत्त्या प्रत्येकः प्रयत्नं करोति। यत् कर्म अत्र पूर्वं दृढेन संकल्पेन कृतम्, तदेव 'दैव' इति व्यवहारतः उच्यते। अतः दैवं स्वकृतमेव; कर्म च वृत्तेः परिपाकः। वृत्तिः च मनसः न भिन्ना, मन एव पुरुषः उच्यते। यत् 'दैव' इति कथ्यते, तदेव कर्म; कर्मैव मनः। मन एव पुरुषः, अतः निश्चितं, दैवं पृथक् नास्ति।