श्रीरामकथा प्रवर्तते— एकदा भगवतः वसिष्ठस्य समीपे श्रीरामः उपविष्टः आसीत्। तदा वसिष्ठमहर्षिः धर्मज्ञानसम्पन्नः रामं उपदिदेश, "एकचित्तेन यः कश्चन अशुभकर्मणां प्रवृत्तिं अनुवर्तते, तस्य सा मूढवृत्तिः कथ्यते—यतः तेन न किञ्चित् साध्यते। किंतु, स्वस्यार्थे गतिशीलता यत्र बुद्ध्या, सत्सङ्गेन, शास्त्रसत्येन च विकास्यते, सा कर्मशक्तिः उन्नता भवति। ये तु आत्मनः परमसत्त्वं अनन्तं समं च आनन्दमयं च जानन्ति, ते यत्नेन तत् आप्नुवन्ति; एवं शास्त्रसत्योपदेशकाः सेवनीयाः। शास्त्रस्य च बुद्धेः च गुणाः परस्परं साधनाभ्यासेन वर्धन्ते, यथा सरः जलधारया च। बाल्यादेव सततशास्त्राभ्यासेन, सत्सङ्गेन, तद्वद्गुणैश्च, पुरुषः स्वयमेव प्रयत्नेन हितं लक्ष्यं प्राप्नोति। मानवप्रयत्नेनैव दानवाः जिताः, लोकव्यवस्था स्थापिता, विष्णुना च इह क्षेत्राणि निर्मितानि—not by fate. अस्मिन्लोके, यत्र मानवप्रयत्नः कारणम्, हे रघुनाथ, दीर्घकालं यत्नं कुरु; तदा त्वं वृक्षसर्पादिस्थितिं न आप्स्यसि, न च तस्य भयम् अस्ति। न रूपं, न कर्म, न देशः, न शौर्यम्—एतानि किञ्चिदपि न तु भाग्यं नाम; ततः किम् एतत् भाग्यं इति, यत् मिथ्याज्ञाननिष्ठं सत्यमिवोच्यते? यदा स्वकर्मणां फललाभे जनः वदति—'एवं जातम्'—तद्वचनं भाग्यनाम्ना प्रसिद्धं जातम्। तथैव, ये मूढबुद्धयः, कष्टेन बोधवन्तः, भाग्ये दृढां श्रद्धां कुर्वन्ति, यथा रज्जौ सर्पभ्रमः। यथा ह्यद्यकृतदोषाः श्वः सत्कृत्या शोभन्ते, तथैव अतीतानि कर्माणि परिवर्त्यन्ते; अतः शुभकर्मकर्ता भव। मूढदृष्ट्या भाग्यश्रद्धालुः यदा वह्निः प्रवर्तते तदा वदेत्—'स्वभावतः दहेद् वा न वा' इति। यदि केवलं भाग्येन कर्मणः कारणत्वं, तर्हि प्रयत्नस्य किम्? भाग्येनेव स्नानदानभोजनादिकं स्यात्। यदि भाग्यदासः इव, शास्त्राध्ययनस्य किम्? भाग्येनैव सर्वं स्यात्, कस्य किं शिक्ष्यते? अस्मिन्लोके मृतेषु एव स्थैर्यं दृश्यते, अन्यत्र न—गतिः फलप्राप्तिम् जनयति; अतः भाग्यं निरर्थकम्। निराकारं भाग्यं देहिनां न सहायकरूपेण व्यवहरति; हस्तादिकर्माणि प्रयत्नेनैव, न भाग्येन। मनोबुद्धिवत् भाग्यस्य अनुभूतिर्नास्ति; प्राज्ञाः वदन्ति—भाग्यं गोपालकवत्, मिथ्यैव। यदि बुद्धेः अन्यः कश्चिदस्ति, तर्हि तयोः को विशेषः? कल्पना यदि प्रमाणम्, तर्हि प्रयत्नः अपि कल्प्यः। निराकारस्य देहिना सह सम्बन्धो नास्ति, यथा आकाशस्य; देही तु संगच्छति, अतः भाग्यं नास्ति। यदि त्रिषु लोकेषु कश्चिदन्यः प्राणिनां कर्म नियच्छति, तर्हि भाग्येन सर्वे निद्रां यान्तु, भाग्येन सर्वं क्रियताम्। 'भाग्येनैव प्रवर्तितः अस्मि, किं करोमि?'—एषा सांत्वनावाणी न परमार्थतो भाग्यं। भाग्यं मूढैः कल्प्यते; तस्मिन् निष्ठाः विनष्टाः। प्राज्ञाः तु स्वप्रयत्नेनैव परमं पदं प्राप्तवन्तः। वीराः, धीराः, प्राज्ञाः, विद्वांसः—कः अस्मिन्लोके भाग्यस्य प्रचारकः? यदि दीर्घायुषः कश्चन, कालज्ञैः निश्चितः, शिरश्छेदे अपि जीवेत्, तत् भाग्यं परमम्। यदि कालज्ञैः निश्चितविद्यायाः कश्चन, पठित्वा विना विद्वान् भवेत्, तत् भाग्यं परमम्। विश्वामित्रेण भाग्यं दूरं नीतम्; प्रयत्नेनैव ब्राह्मणत्वं प्राप्तम्, नान्यथा। ये अन्ये मुनिपदं प्राप्तवन्तः, ते अपि प्रयत्नेनैव स्वर्गमार्गं प्राप्नुवन्। देवद्विषां गणं निघ्नन्तः, दैत्येश्वराः त्रिलोकीं प्रयत्नेनैव शासितवन्तः। देवेश्वराः अपि, प्रयत्नविक्रमाभ्यां, असुरैः हृतां पृथिवीं पुनः प्राप्तवन्तः। राम, घटे जलं प्रयत्नोपायाभ्यां स्थायि भवति, न भाग्येन; दीर्घकालं तिष्ठति उपायेन, न तु दैवेन। ग्रहणे, दाने, प्रयत्ने, मोहभ्रमणादिषु, केवलं सामर्थ्यं दृश्यते, न भाग्यं—यथा औषधेषु। सर्वकारणकार्याणि नास्ति; यत् कल्प्यते तत् स्वचिन्तया। भाग्यं, यत् असत्यम्, न विचार्य, परमपुरुषप्रयत्नमाश्रय। एवं श्रीरामः पृष्टवान्—'भगवन्, सर्वधर्मज्ञ, भाग्यं किमुच्यते?' वसिष्ठः उवाच—'राघव, सर्वकर्मणां कर्ता मानवप्रयत्न एव, नान्यत्; सर्वत्र स एव भोक्ता, न भाग्यं। भाग्यं न करोति, न भोक्तृत्त्वं, न विद्यते; न दृश्यते, न पूज्यते—कल्पनैव सा। ये फलभाजः, तेषां फलसिद्धिः प्रयत्नेनैव; शुभाशुभे, समृद्धिः भाग्यशब्देनोच्यते। यदिष्टानिष्टलाभः, सदा प्रयत्नेनैव लभ्यते, तदेव भाग्यशब्देनोच्यते। यत् फलं लभ्यते, प्रयत्नस्यैव परिणामः, तदेव लोके भाग्यशब्देन प्रसिद्धम्। परं तु, राघव, भाग्यं कस्यापि किञ्चिदपि न करोति; सा आकाशवत्—कुर्यात् वा न वा, न कश्चित् भेदः। यदा प्रयत्नफलं, शुभाशुभं, लभ्यते, तदा 'एवं स्थितिः' इति यद् युक्तिवचनं, तत् भाग्यशब्देनोच्यते।" इति श्रीवसिष्ठरामसंवादे भाग्यप्रयत्नयोः रहस्यं सुस्पष्टं जातम्।