यदा कश्चन प्रयत्नस्य क्रमः प्रत्यक्षाद्यैः प्रमाणैः सदा व्यवस्थितः दृश्यते, तदा लोकेऽपि प्रयत्नात् एव परदेशगमनाद्याः फलानि सम्पद्यन्ते। यः खादति, स एव तृप्तिं लभते; न तु यः न खादति। यः गच्छति, स एव प्राप्नोति; न तु यः न गच्छति। यः भाषते, स एव भाषते; न तु यः न भाषते। एवं प्रयत्नः एव जनानां फलं जनयति। ये विवेकवन्तः, ते प्रयत्नेनैव महतीः आपदः तरन्ति, न तु मौनेन निष्क्रियत्वेन वा। यः यथाप्रयत्नं करोति, स एव तदनुरूपं फलम् आप्नोति; किन्तु यः केवलं मौनं आचरति, तत्र कश्चन फलं न लभ्यते। शुभेन मानुषेण प्रयत्नेन शुभम् एव फलं प्राप्यते; अशुभेन तु अशुभम्, हे राम—यथा इच्छसि तथा कुरु। अत्र मानुष्यस्य प्रयत्नस्य फलप्राप्तिः देशकालाभ्यां अनुगृहीता भवति; किञ्चिद् दीर्घकालेन, किञ्चित् शीघ्रमेव प्राप्यते—एवमेतत् दैवम् इति कथ्यते। दैवं प्रत्यक्षेण न दृश्यते, न च परत्र स्थितम्; यत् दैवम् इति उच्यते, तदिह केवलं स्वकर्मफलमेव। अत्र जनः जातः, वर्धते, पश्चात् क्षीयते; बाल्ये, यौवने, वार्धके वा दैवस्य किञ्चिदपि न दृश्यते। स्थलान्तरणम्, हस्तग्रहणम्, चेष्टनं च—एतानि सर्वाणि स्वप्रयत्नेन सिध्यन्ति, न तु दैवेन। ये बुद्धिमन्तः, ते एकचित्तेन यानि कर्माणि इच्छितफलप्रदानी भवन्ति, तेषां आचर्यं स्वप्रयत्नमित्याचक्षते; तेन सर्वं सम्पद्यते। यानि कर्माणि एकचित्तेन अशुभदायिनि साध्यन्ते, तानि मोहिनां प्रवृत्तिः—तेन किञ्चिदपि न लभ्यते। या चेष्टाशक्ति: स्वार्थगमना लक्षिता, सा तीक्ष्णबुद्ध्या, सत्सङ्गेन, शास्त्रसत्येन चोन्नीयते। ये स्वस्वरूपं अनन्तसमं सुखमयं च जानन्ति, तेषां प्रयत्नेन तत् एव सिद्ध्यति; तादृशाः शास्त्रविदः सेवनीयाः। शास्त्रस्य च बुद्धेः च गुणाः अभ्यासेन परस्परं वर्धन्ते, यथा सरः वर्षाजलयोः। शैशवादारभ्य, शास्त्राभ्यासेन, सत्सङ्गेन, सद्गुणैः च, जनः स्वप्रयत्नेन स्वहितं प्राप्नोति। मानुषेण प्रयत्नेनैव दानवाः विजिताः, लोकव्यवस्था स्थापिता, विष्णुना च इह लोकाः निर्मिताः—not दैवेन। अत्र, यत्र प्रयत्नः कारणम्, हे रघुनन्दन, दीर्घकालं यत्नपूर्वकं प्रयत्नं कुरु; तदा त्वं वृक्षपन्नगादिस्थितिं न प्राप्स्यसि, न च तादृशं भीतिं कर्तुमर्हसि। न रूपं, न कर्म, न देशः, न चौर्यं—एतानि किमपि न दैवमित्युच्यते; किमर्थं तर्हि दैवमिति मिथ्याज्ञाननिष्ठां वदन्ति? स्वकर्मणां फलं लभमानः यदा जनः ‘एवं जाता’ इति वदति, तदा सा वाणी दैवशब्देन प्रसिद्धिं गता। ये तु मन्दबुद्धयः, ते दैवमिव दृढं मन्यन्ते, यथा रज्जुं सर्पत्वेन। यथा ह्यद्यकृतं पुण्यं ह्यःकृतपापं शोभयति, तथैव पूर्वकर्माणि परिवर्त्यन्ते; तस्मात् शुभकर्मकर्ता भव। यः मूढदृष्ट्या दैवमुपजीव्य तिष्ठति, स यदि अग्नौ दाहो जायते, तर्हि ‘दैवेन दह्यतां वा अदह्यतां वा’ इति वदेत्। यदि केवलं दैवमेव कर्ता, तर्हि प्रयत्नस्य किमर्थम्? दैवमेव स्नानदानभोजनादिकं कुर्यात्। यदि पुरुषः निष्क्रिय इव, तर्हि शास्त्रोपदेशः किमर्थं? केवलं दैवगतः चेत्, कः शिक्ष्यः, कस्य वा शिक्षणम्? अत्र मृतेषु विना स्थैर्यं न दृश्यते; चेष्टनं फलं जनयति—तस्मात् दैवस्य न किञ्चिदस्ति। निराकारं दैवं देहिनं न सहायति; हस्तादिकानां क्रिया प्रयत्नेनैव, न दैवेन। इह मनोबुद्धी अनुभव्यम्, दैवं तु न कदापि दृश्यते; पण्डिताः दैवं गोपालवत् असत्यमेव वदन्ति। यदि बुद्धेः परं किञ्चिदस्ति, तर्हि तयोः कः भेदः? यदि कल्पनैव प्रमाणम्, तर्हि प्रयत्नः अपि कल्पनीयः। निराकारस्य देहिनः सह सम्बन्धो नास्ति, यथा गगनस्य; देहिनः तु सङ्गः दृश्यते—तस्मात् दैवं नास्ति। यदि कश्चिदन्यः त्रिषु लोकेषु जीवेषु कर्म नियच्छति, तर्हि दैवमेव सर्वान् निद्रां नयेत्—दैवं सर्वं कुर्यात्। ‘दैवेन एव अहं प्रवर्तितः, किं करोमि, तथा स्थितिः’ इति या वाणी, सा न परमार्थतो दैवम्। दैवं मूढैः कल्प्यते; ये तत्र प्रवृत्ताः, ते नष्टाः; पण्डिताः तु प्रयत्नेनैव परमं पदं प्राप्तवन्तः। ये शूराः, ये वीराः, ये बुद्धिमन्तः, ये विद्वांसः—कः तेषां मध्ये दैवं वदति? यदि कालज्ञैः दीर्घायुषा निश्चितः कश्चिदस्ति, स शिरश्छेदेऽपि जीवति, तदेव परमदैवम्। यदि कालज्ञैः निश्चितः कश्चिदविद्यावान् अध्ययनं विना विद्वान् भवति, तदेव परमदैवम्। महर्षिः विश्वामित्रः प्रयत्नेनैव दैवं दूरं कृत्वा ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्, हे राम—not अन्यथा। येऽपि अन्ये महर्षितां प्राप्तवन्तः, ते प्रयत्नेनैव स्वर्गमार्गं प्राप्तवन्तः। ये दैत्येश्वराः देवसेनां विनाश्य त्रिलोक्यां प्रभुत्वं प्राप्तवन्तः, ते प्रयत्नेनैव तत् साधितवन्तः। देवेश्वराः अपि प्रयत्नबलात् एव दैत्यैः विनष्टां जगतीं पुनः प्राप्तवन्तः। हे राम, घटे जलं प्रयत्नोपायाभ्यां एव स्थाप्यते, न दैवेन; घटे चिरकालं तिष्ठति, उपायेन—not दैवेन। एवं, हे राम, प्रत्यक्षाद्यैः प्रमाणैः प्रयत्नस्यैव सर्वत्र प्रधानत्वं दृश्यते। अतः स्वकर्मणि यत्नपूर्वकं प्रवर्तस्व, सत्सङ्गं शास्त्राध्ययनं चाचर; तदा तव परमकल्याणं निष्चितम्।