बाल्यादारभ्य सर्वत्र सर्वथा चैतद् दृश्यते—दैवं कुतोऽपि न कदापि दृश्यते, अतः पुरुषकार एव प्रवर्तते। पुरुषकारेणैव बृहस्पतिः देवानां गुरुत्वं प्राप्तवान्, पुरुषकारेणैव शुक्रः दानवेश्वराणां गुरुत्वं प्राप्तवान्। ये च पुण्यात्मानः साधवः दुःखैः दरिद्र्यैः क्लेशैश्च पीडिताः, तेऽपि स्वस्य प्रयत्नेनैव इन्द्रतुल्यं पदं प्राप्तवन्तः। ये च महान्तः धनसम्पन्नाः विविधैः अद्भुतैः परिवृताः, तेऽपि स्वकर्मदोषेण नरकस्य अतिथित्वं प्राप्तवन्तः। सहस्रेषु जन्मसु विविधेषु अवस्थासु च, प्राणिनां स्थितयः केवलं स्वस्य एव पुरुषकारेण जायन्ते। शास्त्रैः, आचार्यैः, स्वयमेव वा—एतेषां त्रयाणां प्रमाणानाम् अपि, सर्वत्र पुरुषकार एव प्रमाणीकृतः, दैवं कदापि न। यदा मनः कुभावनाभिः गृहीते, तदा तद् शीघ्रं शुभभावनासु पुनर् स्थापयेत् प्रयत्नेन—एष एव सर्वशास्त्रसारः। यत् हितम्, यत् न तु तुच्छं, यत् अनवहितम्—तत् यत्नेनाचर, पुत्र; एवं गुरवः न्यगदन्। यथा मम प्रयत्नः वर्धते, तथा फलम् अपि शीघ्रं आगच्छति; केवलं स्वस्य एव पुरुषकारात् फलं लभ्यते, न तु दैवात्। सिद्धिः प्रयत्नेन दृश्यते; प्रयत्नः पण्डितानां पन्थाः; दैवं तु दुःखिनां दुर्बलचेतसां सान्त्वनैव। प्रयत्नस्य अनुक्रमः साक्षात्कारादिभिः प्रमाणैः सदा स्थापितः; लोके च प्रयत्नात् दूरदेशगमनादीनि फलानि दृश्यन्ते। यो खादति स तृप्यति, न तु यो न खादति; यः गच्छति स प्राप्नोति, न तु यः न गच्छति; यः भाषते स भाषते, न तु यः न भाषते—एवं प्रयत्नः जनानां फलं जनयति। ये सम्यग्दर्शिनः, ते प्रयत्नेनैव महतीः क्लेशान् तरन्ति, न तु तुष्णीमासनेन। यः यथा प्रयत्नं करोति, स एव तदनुरूपं फलं लभते; किन्तु अत्र कश्चन तुष्णीं स्थित्वा किमपि न प्राप्नोति। पुण्येन पुरुषकारेण पुण्यं फलम् उपजायते; अपुण्येन अपुण्यं, हे राम—यथा इच्छसि तथा कुरु। अत्र पुरुषकारस्य फलप्राप्तिः देशकालाभ्यां व्यपदेश्यते; दीर्घकालेन वा शीघ्रेण वा यत् फलं लभ्यते, तत् एव दैवमिति कथ्यते। दैवं प्रत्यक्षेण न दृश्यते, न च परत्र स्थितम्; यत् ‘दैवम्’ इति कथ्यते, तत् अस्मिन्लोके केवलं स्वकर्मणः एव फलं। अत्र जनः जायते, वर्धते, पश्चात् शनैः शनैः क्षीयते; अत्र दैवं न दृश्यते—न बाल्ये, न यौवने, न वृद्धावस्थायाम्। स्थानान्तरगमनं, हस्तग्रहणं, अङ्गचालनं च—एतानि सर्वाणि स्वस्य एव प्रयत्नेन सिध्यन्ति, न तु दैवेन। ये कार्याणि एकचित्तेन साध्यन्ते येन इच्छितं फलं लभ्यते, तं ‘पुरुषकारः’ इति विद्वांसः वदन्ति; तेन सर्वं सिध्यति। यः पुनः एकचित्तेन अनिष्टकार्येषु प्रवर्तते, तद् मूढवृत्तम् उच्यते; तेन किमपि न सिध्यति। यः क्रियाशक्तिः, या स्वार्थे प्रवृत्तिः, सा तीक्ष्णबुद्ध्या, सत्सङ्गेन, शास्त्रसत्येन चोन्नीयते। ये स्वं परमं तत्त्वं अनन्तं समं सुखमिति जानन्ति, तदपि प्रयत्नेनैव तैः प्राप्यते; एते शास्त्रसत्यगुरवः सेवनीयाः। शास्त्रस्य च बुद्धेः च गुणाः अभ्यासेन परस्परं वर्धन्ते, यथा सरः वर्षतोयेन कालक्रमेण वर्धते। बाल्यादारभ्य शास्त्राभ्यासेन, सत्सङ्गेन, तादृशगुणैश्च, जनः स्वस्य प्रयत्नेनैव हितं पुरुषार्थं प्राप्नोति। पुरुषकारेणैव असुराः जिताः, लोकव्यवस्था स्थापिता, विष्णुना च इह लोकाः सृष्टाः—not दैवेन। अत्र पुरुषकारकारणे लोके, हे रघुनन्दन, दीर्घकालं यत्नेन प्रवर्तस्व; तदा, सौम्य, त्वं न वृक्षयोनिं न सर्पयोनिं प्राप्स्यसि, न च तद्भयं ते भविष्यति। न रूपं, न क्रियाः, न देशः, न च वीर्यम्—एतानि किमपि न दैवमित्युच्यते; तर्हि किमेतद् दैवम्, यत् मिथ्याज्ञाननिबद्धं सत्यमिवोच्यते? यदा स्वकर्मणः फलम् उपलभ्यते, तदा ‘एवं जातम्’ इत्युच्यते; एषा वाक् दैवनाम्ना लोके प्रवृत्ता। यथा मूढबुद्धयः, दुर्विज्ञेयाः, दैवमस्तीत्येव दृढं मन्यन्ते, यथा रज्जौ सर्पदर्शनम्। यथा ह्यद्य पापानि श्वः पुण्यैः शोभन्ते, तथैव पूर्वकर्माणि परिवर्त्यन्ते; तस्मात् पुण्यकर्मा भव। यः मूढः दैवसमीक्षया प्रवर्तते, स यदि वह्निः उत्पद्यते, तस्मै वह्नेः ‘दैवेन दहेत वा न दहेत’ इति वदेत्। यदि केवलं दैवमेव कर्ता, तर्हि प्रयत्नस्य किमर्थः? दैवमेव स्नानं, दानं, भोजनं, सर्वं कर्तुमर्हेत्। यदि कश्चन शास्त्रवचनस्य प्रयोजनं नास्ति, स यथैकः मूकः, तर्हि सः केवलं दैवेन प्रेर्यते—किं शास्त्रवचनम्? कस्य च? अत्र स्थैर्यं केवलं मृतानां दृश्यते; गमनं तु फलप्रदं, अतः दैवं व्यर्थम्। न च अमूर्तं दैवं देहिनां साहाय्यं करोति; हस्तादिकर्माणि प्रयत्नेनैव, न दैवेन। मनोबुद्ध्यादीनि अत्र अनुभव्यमानानि, दैवं तु न कदापि दृश्यते; पण्डिताः दैवं गोपालवत् अप्रत्यक्षमित्याहुः। यदि बुद्धेः कश्चन अन्योऽस्ति, तर्हि तयोः कः भेदः? यदि कल्पनैव प्रमाणम्, तर्हि प्रयत्नः अपि कल्प्यताम्। अमूर्तस्य देहिनः सह न सम्बन्धः, यथा गगनस्य; देहिनः तु सङ्गः दृश्यते, तस्मात् दैवं नास्ति। यदि त्रिषु लोकेषु कश्चन अन्यः सर्वेषां नियन्ता अस्ति, तर्हि दैवमेव सर्वान् सुप्तान् करोतु—दैवं सर्वं करोतु। एवं, हे राम, पुरुषकारस्यैव लोके सर्वत्र प्रधानता, न दैवस्य; प्रयत्नेनैव सर्वं साध्यते, दैवं तु केवलं मूढदृष्ट्यैव कल्प्यते।