शृणु, राम, शुभसंकल्पसमन्वित! यदा जीवः स्वस्यैव कल्पनया कृतं दैवं कारणकारणवर्जितं च मिथ्यैव मन्यते, तदा तस्य न किंचन मूल्यं। तस्मात् स्वयमेव प्रयत्नं कर्तव्यं, न तु दैवपरायणता स्वीकार्येति। यः शास्त्रैः, सदाचारैः, देशधर्मैश्च दीर्घकालेन सञ्जातं फलम् आत्मनि प्रकाशयति, तस्य चेतसि अन्यत् न किञ्चन स्पृह्यते, सर्वेन्द्रियाणि तं अनुसरन्ति; एषः सत्प्रयत्नः इति कथ्यते। यदा प्रयत्नस्य फलं मनुष्यस्यैव यत्नेन सुलभं भवति, तदा सदा स्वयमेव प्रयत्नः कर्तव्यः। ततः परमं सिद्धिं शास्त्रसेवया, साधुसंनिधिना, पण्डितोपदेशेन च सम्पद्यते। यः दैवं च प्रयत्नं च विचिन्त्य कुशलमना स्वयमेव कर्म करोति, तस्यैव सत्पुरुषसेवा नित्यम् विजयं लभते। अयं जीवः जन्मशृङ्खलया बद्धः व्याधिभिः पीड्यते; तस्मात् स्वाभाविकं मानुषं यत्नं समाश्रित्य सिद्धिं प्राप्नुयात्। सन्तोषयुक्तपण्डितसङ्गमः तु परमौषधं, येन शान्तिं लभेत्। यदा रोगरहितं दुःखसंस्पृष्टं शरीरं लभ्यते, तदा पुनर्जन्मनः परिहाराय आत्मानं स्थितं कुर्यात्। यः प्रयत्नेन दैवं अतिक्रान्तुम् इच्छति, सः सर्वं कामितं प्राप्नोति। ये तु प्रयत्नं त्यक्त्वा केवलं दैवस्याश्रयणं कुर्वन्ति, ते आत्मद्वेषिणः धर्मार्थकामान् विनाशयन्ति। चेतनाचलनं, मनसश्चलनं, इन्द्रियचेष्टा—एतानि मानुषस्य प्रयत्नरूपाणि, तेषु एव फलोत्पत्तिः। यथा मनसि जागरूकता, तथा अन्तःप्रेरणा, तदनुसारं च शरीरस्य क्रिया, ततोऽनुभवः फलं च जायते। बाल्यादारभ्य सर्वत्र सर्वथा दैवं न दृश्यते; प्रयत्न एव प्रभवति। ब्रहस्पतिः देवगुरुः अभवत् प्रयत्नेन, शुक्रः च दानवाचार्यत्वं प्रयत्नेन प्राप्तवान्। ये महात्मानः दुःखदरिद्र्यादिभिः पीडिताः, तेऽपि स्वयमेव यत्नेन इन्द्रतुल्यं पदं प्राप्तवन्तः। ये च महान्तः धनसम्पन्नाः, विविधाश्चर्यपरिवृताः, स्वकर्मदोषात् नरके अतिथित्वं प्राप्तवन्तः। सहस्रेषु जन्मेषु, नानाविधेषु स्थितिषु, केवलं स्वयमेव प्रयत्नात् जीवस्य स्थितिः जायते। शास्त्रेण, गुरुणा, स्वयमेव वा यत् प्रमाणं दीयते, सर्वत्र प्रयत्न एव निश्चीयते, न दैवम्। यदा मनः अशुभेषु गृहीतम्, तदा शीघ्रं शुभेषु प्रयत्नेन स्थापयेत्—एषा सर्वशास्त्रसारः। यत् किञ्चित् हितकरं, न तु तुच्छं, अहितरहितं, तत् पुत्र यत्नेन आचर; एवं गुरवः उक्तवन्तः। यथा मम प्रयत्नः वर्धते, तथा फलं शीघ्रं लभ्यते; केवलं स्वयमेव यत्नेन फलं प्राप्यते, न दैवात्। सिद्धिः प्रयत्नेन दृश्यते; प्रयत्नः पण्डितानां पन्थाः; दैवं तु दुर्बलचित्तानां दुःखेषु सांत्वनमात्रम्। प्रयत्नानुक्रमः प्रत्यक्षादिप्रमाणैः सदा सिध्यति; लोके च दूरदेशगमनादिफलानि प्रयत्नात् एव दृश्यन्ते। यो भुङ्क्ते, स तृप्यति, न तु अभुङ्क्तः; यो गच्छति, स प्राप्नोति, न तु न गच्छन्; यो भाषते, स भाषते, न तु मौनः—एवं प्रयत्नस्यैव फलम्। ये विवेकवन्तः, ते प्रयत्नेन महतीः आपदः तितीर्षन्ति, न तु मौनेन निष्क्रियत्वेन वा। यः यत्र यत्र प्रयत्नं करोति, तत्र तत्र तस्यैव फलम्; किंतु मौनवर्तिनां फलमपि न लभ्यते। पुण्येन प्रयत्नेन पुण्यं फलम्, पापेन च पापं, हे राम, इच्छसि यथेष्टं कुरु। प्रयत्नस्य फलप्राप्तिः देशकालानुसारं भवति; किञ्चिद् दीर्घकालेन, किञ्चिद् शीघ्रं, तदेव दैवमिति कथ्यते। दैवं प्रत्यक्षे न दृश्यते, नापि परत्र स्थितम्; यद् दैवमिति लोके कथ्यते, तत् स्वकर्मफलमेव। अत्र लोके जन्म, वृद्धिः, जरा च दृश्यते; तत्र दैवं न दृश्यते—न बाल्ये, न यौवने, न वृद्धावस्थायाम्। स्थानान्तरगमनं, हस्ते वस्तुग्रहणं, अङ्गचेष्टाः—एतानि प्रयत्नेनैव, न दैवेन। यः एकचित्तेन कर्माणि साधयति, तं प्रयत्नं विद्वांसः कथयन्ति; तेन सर्वं लभ्यते। किंतु ये एकचित्तेन अनर्थकराणि कर्माणि कुर्वन्ति, तेषां भ्रममात्रं कर्म, न किञ्चन लाभः। यः क्रियाशक्तिः स्वार्थसाधनाय प्रवृत्तिः, सा तीक्ष्णबुद्ध्या, सत्सङ्गेन, शास्त्रसेवया चोन्नीयते। ये स्वस्वरूपं अनन्तं समं सुखमयं च जानन्ति, तैः प्रयत्नेन तत् प्राप्यते; तान् शास्त्राचार्यां सेवेत। शास्त्रस्य च बुद्धेः च गुणाः परस्परं अभ्यासेन वर्धन्ते, यथा सरः वारिवर्षाभ्यां वर्धते। बाल्यादारभ्य शास्त्राभ्यासेन, सत्सङ्गेन च, स्वयमेव प्रयत्नेन पुरुषः हितं स्वार्थं प्राप्नोति। प्रयत्नेनैव दानवाः जिताः, लोकव्यवस्था स्थापिता, विष्णुना च लोका निर्मिताः—not by fate. अत्र लोके प्रयत्नकारणत्वे, हे रघुनन्दन, दीर्घकालं यत्नं कुरु; तदा त्वं वृक्षपन्नगादिस्थितिं न प्राप्स्यसि, न च तत्र भीः। न रूपं, न कर्म, न देशः, न वीर्यम्—एतानि दैवं न; तत् किम् एतत् दैवं, यत् असत्यम् अवबुध्यते? स्वकर्मफलप्राप्तौ यः 'एवं जातम्' इति वदति, तस्य वचनम् 'दैव' इति प्रसिद्धिं प्राप्तम्। ये च मन्दबुद्धयः, क्लेशेन ग्रहीतुम् अशक्ताः, ते दैवमिव दृढं मन्यन्ते, यथा रज्जुं सर्पमिव। एवं, राम, शास्त्रस्य सन्देशः—दैवं मिथ्या, प्रयत्न एव सत्यः। स्वयमेव यत्नं कृत्वा, सत्पुरुषसङ्गं, शास्त्रसेवनं च कृत्वा, जीवनं साधयेत्।