सर्वेषु व्यवहारेषु, येषां मनसि 'अन्यः मां कर्मणि प्रेरयति' इति भ्रान्तिः स्थापितः, तेषां दृष्टं परित्यज्य, तां मतिं दूरे त्यक्तव्यम्, अधमत्वात्। सहस्रशः आगच्छन्ति गच्छन्ति च व्यवहाराः, तेषु सुखदुःखं परित्यज्य, शास्त्रानुसारं कर्तव्यं। यः शास्त्राचारस्य अखण्डमर्यादां न परित्यजति, तस्मात् सर्वरत्नानि समुद्रात् इव उत्पद्यन्ते। एकाग्रयत्नं स्वार्थसिद्धये 'मानुषयत्नः' इति विद्वद्भिः उच्यते, सः शास्त्रानुग्रहात् सफलः भवति। यदा कर्म स्फूर्तिमत्, चपलम्, तदा स्वार्थं स्वयमेव साधयति; तद् बुद्ध्या सत्संगेन च सत्यशास्त्राध्ययनात् तीक्ष्णं भवति। विद्वांसः परमार्थं अनन्तं समं च सुखं जानन्ति; येन पूर्णं प्राप्यते, स एव गुरुः, शास्त्रं च, सेवनीयः। यदि पूर्वयत्नः 'दैवम्' इति शब्देन निर्दिश्यते, तर्हि तत् उचितम्; अस्मिन् प्रसङ्गे तस्य नाम न परित्यज्यते। मूढैः अन्यथा कल्पितं दैवम् तान् विनाशाय नीतम्; सर्वदा स्वयमेव यत्नः द्वयोः लोकेषु हितं जनयति। यथा ह्यद्य कृतं शुभं कर्म पूर्वदोषं निवारयति, तथा पूर्वकर्म अपि निवार्यते; अतः सत्कर्ता भवितव्यम्। यत्नफलम् तु तले आमलफलसदृशं स्पष्टं दृश्यते; मूढाः स्पष्टं परित्यज्य, दैवमोहं पतन्ति। दैवम्, यत् स्वकल्पनया कारणकार्यरहितम्, तद् असत्यम्; शुभेच्छा यत्नं आत्मनः आधारय। शास्त्रफलम्, सदाचारः, देशाचारः च, दीर्घकाले वृद्धिं यान्ति; हृदि प्रकाशमाने, मनः अन्यं न इच्छति, सर्वेन्द्रियाणि अनुसरन्ति; एषः सत्यम् यत्नः। यत्नफलम् मानवप्रयत्नेन लभ्यते इति विज्ञाय, सर्वदा स्वयमेव यत्नः कर्तव्यः; पश्चात् तस्य परमं फलम् सत्शास्त्रसेवा, सत्पुरुषसेवा, विद्वत्सेवा च। दैवयत्नयोः विवेकेन यः मनः युक्तः, सः सर्वदा स्वयमेव यत्नं कुर्यात्; एवं सत्पुरुषसेवायाः प्रयत्नः विजयते। यः जीवः जन्मशृङ्खलया बद्धः, रोगैः क्लिष्टः, तस्य एतद् ज्ञात्वा, स्वाभाविकं मानवयत्नं प्रयुञ्ज्यात्; तेन सफलताम्, शान्तिं च लभेत्, यः निरपराधः परमौषधः, सन्तुष्टविद्वत्संगः। रोगरहितं, अल्पदुःखस्पृष्टं शरीरम् प्राप्त्वा, पुनर्जन्मनः अभावाय, स्वं स्थापनं कर्तव्यं। यः दैवं परित्यज्य, यत्नेन लोकत्रये इच्छितं सर्वं प्राप्नोति। ये यत्नं परित्यज्य, केवलं दैवसक्ताः, तैः धर्मः, अर्थः, कामः नश्यन्ति। चित्तगति, मनोगति, इन्द्रियगति—एते मानवयत्नस्य रूपाणि; तस्मात् फलानि जायन्ते। यथा मनसि यः भावः, तथा अन्तरगतिः; तदनुसारं शरीरं कर्म करोति, तेन फलानुभवः। बाल्यादारभ्य सर्वत्र सर्वथा दृश्यते—दैवं कदापि न दृश्यते; यत्नः एव प्रबलः। मानवयत्नेन बृहस्पतिः देवगुरुः अभवत्, तथा शुक्रः दैत्यगुरुः। ये महात्मानः दुःखैः, दरिद्रैः, क्लेशैः पीडिताः, तैः स्वयमेव प्रयत्नेन इन्द्रतुल्यं पदं प्राप्तम्। ये धनाढ्याः, विविधैः आश्चर्यैः परिवृताः, तैः स्वकर्मदोषात् नरकस्य अतिथिपदं प्राप्तम्। सहस्रजन्मसु, विविधावस्थासु च, जीवावस्थाः केवलं स्वयमेव प्रयत्नेन सञ्जायन्ते। शास्त्राद्, गुरोः, आत्मनः च—त्रिविधनिश्चयेन सर्वत्र यत्नः एव, दैवं न किञ्चन। मनः अशुभे ग्रहीतं चेत्, शीघ्रम् शुभे प्रेरयेत् यत्नेन; एषः सर्वशास्त्रसारः। यत् हितं, न तु तिरस्करणीयं, न च हानिकरम्—तत् सततं आचर, पुत्र; गुरवः एवं उक्तवन्तः। यथाऽऽत्मनः प्रयत्नः वर्धते, तथा फलम् शीघ्रं आगच्छति; केवलं स्वयमेव प्रयत्नेन फलं लभ्यते, न दैवात्। यत्नेन सफलतां दृश्यते; यत्नः पण्डितानां मार्गः; दैवम् दुःखिनां दुर्बलचित्तानां सांत्वनाय। यत्नानुक्रमः प्रत्यक्षादिप्रमाणैः सदा स्थिरः; लोकः यत्नेन दूरदेशगमनादिफलानि पश्यति। यः खादति, स तृप्तः; न तु अकादः; यः गच्छति, स गच्छति; न तु आगच्छति; यः वदति, स वदति; न तु अवदति—एवं यत्नस्य फलं मनुष्येभ्यः। ये विवेकिनः, ते यत्नेन महाक्लेशान् तरन्ति, न तु मौनं स्थित्वा। यः यत्नं यत्र कुर्वन्ति, तस्य तत्र फलं लभ्यते; केवलं मौनं स्थित्वा कश्चन न किञ्चन प्राप्नोति। सत्कर्मयत्नेन सत्फलं, दुष्कर्मयत्नेन दुष्फलं, हे राम—यथेष्टं कुरु। यत्नफलस्य प्राप्तिः देशकालपर्यायात्; दीर्घकाले वा शीघ्रं वा, तदेव दैवम् इति कथ्यते। दैवं प्रत्यक्षे न दृश्यते, न च अन्यत्र; यत् 'दैवम्' इति, तद् अस्मिन् लोके स्वकर्मफलम् एव। जनः अस्मिन् लोके जायते, वर्धते, पतति च; बाल्ये, यौवने, वृद्धावस्थायां च दैवं न दृश्यते। देशान्तरगमनम्, हस्ते वस्तुग्रहणम्, अंगचालनम्—एतानि प्रयत्नेन, न दैवेन। यः एकचित्तः, इच्छितकर्मणि यत्नं कुर्यात्, तेन सर्वं साध्यते; एषः 'स्वयमेव प्रयत्नः' इति विद्वद्भिः उच्यते।