यदा जीवोऽयं संसारसागरं तरितुमिच्छति, तदा सः कालस्य प्रवाहं, अतीतं वर्तमानं च, अवलोकयति। वर्तमानः कालः अतीतं नाशयति, अतीतश्च वर्तमानं बलात् जयति; तथापि, यः पुरुषः समाहितचित्तः तिष्ठति, तस्य प्रयासः सर्वत्र विजयी भवति। दृश्यस्य अपेक्षया वर्तमानः शक्तिमान्; अतः पुरुषस्य प्रयासेन भाग्यं अपि जयितुं शक्यते, यथा बालः युवकेन निगृहीतः स्यात्। यदि वर्षस्य कृतं धान्यं मेघेन हर्यते, तर्हि यः मेघं प्रति अधिकं प्रयासं करोति, तस्य प्रयासः तत्र विजयी भवति। यदा किञ्चित् धनं शनैः उपार्जितं नष्टं भवति, तदा शोकः न कर्तव्यः; यत्र मम बलं न समर्थं, तत्र विलापस्य किमर्थम्? यदि यः कर्तुं न शक्यते, तत्र शोकं कुर्यामि, तर्हि मृत्युस्मरणं विस्मृत्य निवृत्तिः भवति। सर्वे संसारस्थितयः देशकालकर्मद्रव्यैः उत्पद्यन्ते; तथापि, यः अधिकं प्रयासं करोति, सः सर्वेषु विजयी भवति। अतः स्वस्य प्रयासे आश्रित्य, सत्शास्त्रैः साधुसंगेन च, बुद्धिं विशुद्धाम् कृत्वा, संसारसागरं तर। अतीतवर्तमानयोः मनुष्यस्य प्रयत्नौ फलवन्तौ वृक्षौ इव; किन्तु वर्तमानप्रयत्नः अतीतं अतिशेते च विजयी भवति। यः पूर्वकृतं हीनत्वं सत्कर्मणा न निवारयति, सः अज्ञानवान् जीवः, वाक्चित्तस्य सुखदुःखयोः शक्तिहीनः। किन्तु यः उत्तमविस्मययुक्तः, सदाचारवान्, सः संसारमोहात् सिंहः इव कूटात् निर्गच्छति। "अन्यः मां कर्तुम् प्रेरयति" इति धारणा दोषयुक्ता; यः एतद् दृश्यं परित्यज्य तं भावं धारयति, सः दूरात् वर्जनीयः। सहस्राणां व्यवहाराणां मध्ये, सुखदुःखं त्यक्त्वा, शास्त्रानुसारं कर्तव्यं। यः शास्त्राचारसीमाम् अनुत्यजति, तस्य सर्वरत्नानि समुद्रात् इव उद्भवन्ति। एकचित्तप्रयत्नं स्वार्थसिद्ध्यर्थं "मानुषप्रयत्नः" इति विद्वद्भिः कथितम्; सः शास्त्रानुगतः सफलः भवति। यदा कर्म स्फूर्तिमत् गतिशीलं च भवति, तदा स्वार्थं साधयति; एतत् साधुसंगेन सत्यशास्त्राध्ययनं च बुद्ध्या तीक्ष्णं भवति। विद्वांसः परमार्थं अनन्तं समं सुखं इति जानन्ति; यैः सः पूर्णतया प्राप्तः, ते एव गुरवः शास्त्राणि च सेवनीयानि। यदि पूर्वप्रयत्नः "भाग्य" इति कथ्यते, तर्हि तस्य नाम्नः न निषेधः। मूढैः कल्पितं भाग्यं तान् विनाशयति; सदा स्वप्रयत्नेन एव लाभः द्वयोः लोकयोः। यथा ह्यद्य कृतं दुष्कर्म कल्याणेन नूतनं कर्मणि निवार्यते, तथा पूर्वकृतानि अपि; अतः सत्कर्मकर्ता भव। प्रयत्नस्य फलं हस्तस्थामलकं इव स्पष्टं दृश्यते; मूढाः स्पष्टं त्यक्त्वा भाग्ये भ्रमन्ति। भाग्यं कल्पितं कारणफलविहीनम् असत्; शुभेच्छायुक्त, स्वप्रयत्नं आश्रय। शास्त्रसदाचारदेशाचारसम्पन्नं फलम् कालपर्यन्ते वृद्धिम् उपयाति; यदा हृदि प्रकाशते, तदा मनः अन्यं न इच्छति, सर्वेन्द्रियाणि अनुगच्छन्ति; एषः सत्प्रयत्नः इति कथ्यते। यदा प्रयत्नस्य फलं मानवप्रयत्नेन लभ्यते इति ज्ञायते, तदा सदा स्वप्रयत्नं कुर्यात्; ततः परमसिद्धिः सत्शास्त्रसदुपदेशसद्विद्वद्सेवया लभ्यते। भाग्यप्रयत्नयोः विवेचनं कृत्वा, सदा स्वप्रयत्नं कुर्यात्; एवं सत्पुरुषसेवायाः यत्नः सदा विजयी भवति। अयं जीवः जन्मशृंखलया बद्धः, व्याधिभिः पीडितः; एतद् ज्ञाय, मानवप्रयत्नं यत्नेन उपयोज्यः। तदा सः शान्तिं प्राप्नुयात्, यः निःसन्देहं सर्वोत्तमौषधं, सन्तुष्टसद्विद्वद्संगः। यदा रोगरहितं शरीरं अल्पदुःखस्पर्शं लब्धम्, तदा पुनर्जन्मनः अभावाय स्वं स्थापयेत्। यः भाग्यं प्रयत्नेन अतीत्य, इह परत्र च, सर्वं कामितं प्राप्नोति। ये प्रयत्नं त्यक्त्वा भाग्ये एव तिष्ठन्ति, ते आत्मद्वेषिणः धर्मार्थकामं विनाशयन्ति। चित्तगतिर्मनोगतिः इन्द्रियगतिः च, एतानि मानवप्रयत्नरूपाणि; तस्मात् फलानि उत्पद्यन्ते। यथा मनसि चेतना, तथा अन्तर्गतिरेति; तथा शरीरेण कर्म, ततोऽनुभवः फलं। बाल्यादारभ्य सर्वत्र सर्वथा स्पष्टं दृश्यते, भाग्यं कदापि न दृश्यते; तस्मात् प्रयत्नः विजयी। मानवप्रयत्नेन बृहस्पतिः देवगुरुः अभवत्, प्रयत्नेन एव शुक्रः दैत्यगुरुः अभवत्। ये उत्तमजनाः दुःखैः दारिद्र्यैः क्लेशैः पीडिताः, ते प्रयत्नेन इन्द्रतुल्यं पदं प्राप्तवन्तः। ये महात्मानः धनसम्पन्नाः, विविधैः आश्चर्यैः परिवृताः, तेषां दोषेन ताः कर्मणः, ते नरके अतिथिपदं प्राप्ताः। सहस्रेषु जन्मेषु, विविधस्थितिषु, जीवस्य अवस्था प्रयत्नेन एव उपजायते। शास्त्रेण, गुरुणा, स्वयम् च, त्रिविधं प्रमाणं—सर्वत्र प्रयत्नः एव, भाग्यं न कदापि। यदा मनः अशुभं गृहीत्वा तिष्ठति, तदा शीघ्रं प्रयत्नेन शुभे प्रत्याहर्तव्यम्; एषा शास्त्रस्य सारः। यत् हितं, न तु तुच्छं, न तु अहितं—तत् यत्नेन आचर; एवं गुरवः उक्तवन्तः। यथा प्रयत्नः वृद्धिं यान्ति, तथा फलं शीघ्रं लभ्यते; तस्मात् प्रयत्नेन एव फलम्, न भाग्येन। प्रयत्नेन सिद्धिः दृश्यते; प्रयत्नः पण्डितानां मार्गः; भाग्यं दुःखितानां दुर्बलचित्तानां सांत्वनम् इति।