ये केचन स्वविजयाय प्रयत्नं कुर्वन्ति, किंचित्फलस्यापि सङ्गं न कुर्वन्ति, ते मोहग्रस्ताः साधारणाः कृपणाश्च, दैवपरायणतया तिष्ठन्ति। यदा यत्नेन कृतं कर्म दैवेन विनश्यति, तदा तस्य विनाशकर्तुः प्रयत्न एव अधिकबलवानिति विज्ञेयम्। यथा एकस्य स्तम्भस्य द्वयोः फलयोः एकस्मिन् रिक्तगर्भः दृश्यते, तत्र प्रयत्नः सारबुद्धिश्च भिन्नरूपेण दृश्येते। यदा जगति सम्पूर्णानि अपि पदार्थानि विनाशं यान्ति, तदा तं विनाशकारकस्य प्रयत्नस्य महद्बलम् अवगन्तव्यम्। यदा दरिद्रः शुभोपायैः बलात् राजा क्रियते, तदा तत् मन्त्रिणां गजस्य जनस्य च प्रयत्नस्य महाफलमिति ज्ञेयम्। यथा आहारः दन्तैः प्रयत्नतः गृह्यते चूर्ण्यते च, एवं क्षुद्रः प्रयत्नः वीरैः प्रयत्नशालीभिः पराजितः पीड्यते च। महात्मनां सततं प्रयत्नशीलानां सौकर्यं तादृशं यत् ते स्वकर्माणि यथेष्टं कुर्वन्ति, मृत्तिकाकलशवत्। येषां समर्थानां यः प्रयत्नः दृश्यतेऽदृश्यते वा, तं विवेकहीनाः अशक्ताश्च "दैव" इति कथयन्ति। सत्त्वनां बलवान् प्रयत्नः एव दैवमिति मन्यते, एतद् राज्यम् अधिष्ठितानाम् अपि स्पष्टं दृश्यते। मन्त्रिणां गजस्य जनस्य च स्वाभाविकः निःसंशयः विवेकः एव दरिद्रराज्यस्य स्थितिं पालयति। वर्तमानः भूतं विनाशयति, भूतं च वर्तमानं बलात् जयति; तथापि, यः पुरुषः अविचलितः प्रयत्नं करोति, स एव तत्र विजयी भवति। द्वयोः मध्ये वर्तमानं दृश्यात् अधिकबलं; अतः प्रयत्नेन दैवं जय्यते, यथा बालः युवराज्येन वशीकृतः। यदि वर्षस्य धान्यं प्रयत्नेन लब्धं मेघेन नीयते, तर्हि मेघे प्रयत्नः अधिकः यदा अधिकप्रयत्नः क्रियते। यदा शनैः संचितं धनं नश्यति, तदा शोचनीयम् नास्ति; यत्र मम बलं न समर्थं, तत्र शोकार्थः कः? यदि अहं यत् कर्तुं न शक्नोमि तत्र शोकं कुर्याम्, तर्हि स मृत्युम् अचिन्तयन् निवृत्तिरूपः भवति। सर्वे लोकेषु भावाः देशकालकर्मद्रव्यैः जायन्ते; तथापि, यः पुरुषः अधिकं प्रयत्नं करोति, स सर्वेषां जयति। अतः स्वप्रयत्नमाश्रित्य, सत्शास्त्रसमागमेन च, बुद्धिं विशुद्धिं नय, संसारसागरं च तर। यद् भूतपूर्वं वर्तमानं च पुरुषार्थानां प्रयत्नं, तौ फलवन्तः वृक्षौ इव; किन्तु वर्तमानप्रयत्नः अन्यं अतिचक्राम। यः भूतकृतं तुच्छत्वं सत्कर्मणा न निवर्तयति, स अज्ञः प्राणी वाक्चित्तसुखदुःखयोः अस्वतन्त्रः। यः तु उत्तमाश्चर्ययुक्तः सत्कर्मनिष्ठः, स संसारमोहात् सिंह इव पिंजरात् निर्गच्छति। "अन्यः मां कर्मणि प्रेरयति" इति या बुद्धिः, सा घोरमोहः; यः ताम् अश्रयति, स तु स्पष्टं त्यक्त्वा दूरे त्याज्यः। येषां सहस्राणि व्यवहाराणि आगच्छन्ति गच्छन्ति च, तेषु सुखदुःखं त्यक्त्वा शास्त्रानुसारं कर्म कार्यम्। यः शास्त्राचरणसीमां न त्यजति, तस्य सर्वे निधयः सागरात् इव सम्पद्यन्ते। एकाग्रः प्रयत्नः स्वार्थसिद्ध्यर्थं "मानुषः प्रयत्नः" इति विद्वद्भिः कथितः; स शास्त्रमार्गेण सफलः। यदा कर्म चेष्टितं जाग्रत् भवति, तदा स्वार्थसिद्धिः स्वयमेव जायते; तत् बुद्ध्या सत्सङ्गेन सत्शास्त्राध्ययनेन तीक्ष्णीकृतम्। ये विद्वांसः परमसत्तां निर्विशेषसुखरूपां वेदन्ति, येन सा पूर्णतया लब्धा, ते एव गुरवः शास्त्राणि च सेव्याः। यदि पूर्वस्य प्रयत्नः "दैव" इति कथ्यते, तर्हि सः शब्दः युक्तः; अस्माकं तत्र नाम न निषेध्यते। मूढैः अन्यरूपेण कल्पितं दैवं तान् विनाशम् आनयति; सदा स्वप्रयत्न एव उभयोर्लोकेषु श्रेयस्करः। यथा ह्यद्य कृतं सत्कर्म पूर्वदोषं शोभया नयति, तथा पूर्वकृतं कर्म अपि; अतः सत्कर्मकर्ता भव। प्रयत्नस्य फलं हस्तस्थितामलकवत् स्पष्टं दृश्यते; मूढाः तु प्रत्यक्षं विहाय दैवमोहं पतन्ति। दैवं स्वकल्पितं, सर्वकारणकार्यवर्जितं, असत्यम् एव त्याज्यम्; शुभसंकल्प, स्वप्रयत्नमाश्रय। शास्त्राचारदेशाचारसमुत्पन्नं फलं कालान्तरेण वर्धते; यदा तद् हृदि प्रकाशते, तदा मनः अन्यत्र न यच्छति, सर्वेन्द्रियाणि तं अनुवर्तन्ते—एषः सत्प्रयत्नः इति कथ्यते। यदा प्रयत्नस्य फलं मानवप्रयत्नेन एव लभ्यते इति ज्ञात्वा, सदा स्वप्रयत्नः कार्यः। तदनन्तरं तस्य परमं फलम् सत्शास्त्रसत्पुरुषविदुषां सेवया लभ्यते। यः पुरुषः दैवप्रयत्नयोः तत्त्वं सूक्ष्मतया परीक्ष्य, सदा स्वप्रयत्नेन आचरति, तेन सत्पुरुषसेवानुष्ठानं सदा विजयी भवति। एष जीवः जन्मशृङ्खलया बद्धः, रोगैः पीड्यते; इति ज्ञात्वा, स्वाभाविकं मानवप्रयत्नं यशःसिद्धये प्रयुञ्जीत। स तु शान्तिं प्राप्नुयात्, या च निरपायिनी परमा औषधिः—सन्तुष्टविद्वज्जनसङ्गतिः। यदा कश्चिद् निरामयं शरीरं लब्ध्वा, अल्पदुःखस्पृष्टः, पुनर्जन्म न स्यात् इति स्वं स्थितिं स्थापयेत्। यः कश्चिद् इह परत्र च स्वप्रयत्नेन दैवं अतिक्रमितुम् इच्छति, स सर्वं पूर्णमनोरथं प्राप्नोति। ये प्रयत्नं त्यक्त्वा केवलं दैवपरायणाः, ते आत्मद्वेषिणः धर्मार्थकामान् विनाशयन्ति। चित्तचेष्टा, मनःचेष्टा, इन्द्रियचेष्टा—एते मानवप्रयत्नस्य रूपाणि; ताभ्यः फलानि जायन्ते। यथा मनसि या चेतना, तथा अन्तःचेष्टा जायते; तथा शरीरं तदनुसारं प्रवर्तते, तेन फले अनुभवः सम्पद्यते। एवं सुसङ्गतया शास्त्रार्थानुसार्यया च, प्रयत्नस्य महत्त्वं, दैवस्य च सीमितत्वं, विवेकिनां बुद्धौ प्रकाशितम्। सदा स्वप्रयत्नमाश्रित्य, सत्पुरुषसेवया, शास्त्राध्ययनेन च, पुरुषः संसारसागरं तरति, चिरं सुखमवाप्नोति।