बाल्यकालात् एव, स्वाध्यायसद्गुरुसंनिध्यादिसद्गुणसंस्कारैः मानवः स्वकृतप्रयत्नेन स्वार्थसिद्धिं प्राप्नोति। एतदर्थं, यत् प्रत्यक्षानुभवश्रुतकृतानि, सर्वाण्येतदर्थं प्रमाणयन्ति—ये तु केवलं दैवमेव सर्वस्य कारणं मन्यन्ते, ते विनश्यन्ति, मन्दबुद्धयः सन्ति च। यदि आलस्यं न स्यात्, कः दुर्भाग्यः लोके शिष्यते? कः न धनवान्, न वा विद्वान् स्यात्? आलस्यादेव एषा समुद्रपर्यन्ता पृथ्वी मनुष्यपशुभिः दरिद्रैश्च पूर्णा जाता। यदा बाल्यं गच्छति, चित्तं च नित्यक्रीडासक्तं न भवति, तदा युवावस्थायामारभ्य, प्रयत्नेन सत्संगेन च, वस्तुतत्त्वविवेकः साधनीयः, स्वगुणदोषचिन्तनं च कर्तव्यम्। एवं मुनिना उक्ते, दिवा सायंतनसमये समाप्यते, सूर्यास्तमुपयाति। सभासदः प्रणम्य स्नानाय ययुः, सायं च सूर्यरश्मिषु शान्तेषु समुपस्थितम्। अतः, दैवात् पूर्वं केवलं पुरुषकार एवास्ति; अन्यत् सर्वं दूरतो त्यजेत्। सत्संगशास्त्रबलात् स्वजीवनं समुन्नेयम्। यथा प्रयत्नः अधिकः, तथा शीघ्रं फलम्; अतः पुरुषकार एवास्ति, दैवं तु तस्मै केवलं नाम। दुःखकाले यथा 'हाहा कष्टम्' इत्युच्यते, तथा 'दैवम्' इत्यपि केवलं 'हाहा' इत्यस्यान्तरं शब्दरूपम्। स्वकृतकर्मरूपात् दैवं नास्ति, बालकस्य बलिष्ठपुरुषेण जय्यत्ववत् अत्रापि विजेयम्। यथा ह्यद्य पापकृत्यम्, शुभाचार्याऽद्य सद्यः शुद्धं भवति, तथा पूर्वकृतदुष्कृतमपि परिवर्त्यते। ये तु फलासक्तिरहिताः विजयाय प्रयुञ्जते, ते मोहिता, साधारणाः, कृपणाश्च, दैवपरायणाः भवन्ति। प्रयत्नेन कृतकर्म यदि दैवेन नश्यति, तदा नाशकस्य प्रयत्न एव बलवत्तरः ज्ञेयः। यदा एकस्मिन्नेव दण्डे द्वौ फलौ, तत्रैकस्य रिक्तता दृश्यते, तत्र प्रयत्नः सारविज्ञानं च भिन्नं भवति। यदा लोकधर्माः सिद्धाः सन्तोऽपि विनश्यन्ति, तत्र नाशकस्य प्रयत्नस्य महाशक्तिः विज्ञेया। यदा दरिद्रः शुभोपायेन बलात् राजा क्रियते, तदा मन्त्रिणां हस्त्यां जनानां च प्रयत्नस्य महाफलम्। यथा भोजनं दन्तैः प्रयत्नेन गृह्य चूर्ण्यते, तथा लघुप्रयत्नोऽपि वीरैः जय्यः। यथा महात्मनां प्रयत्नशीलानां सुखसाध्यता, तैः कर्माणि इच्छया मृद्गुलिकावत् विनियुज्यन्ते। यत्किञ्चिद् दक्षस्य प्रयत्नं दृश्यतेऽदृश्यते वा, तत् मूढैः स्वविवेकशून्यैः 'दैवम्' इत्युच्यते। प्राणिनां प्रबलः प्रयत्नः दैवरूपेण गण्यते; इदं राज्ञामपि स्पष्टं दृश्यते। मन्त्रिणः हस्त्यः प्रजाश्च, स्वाभाविकं विवेकं येषां न सन्देहविषयः, त एव भिक्षु-राज्यस्य स्थितिं धारयन्ति। वर्तमानं पूर्वं नाशयति, पूर्वं च वर्तमानं बलात् जयति; तत्रापि, निश्चलस्य पुरुषस्य प्रयत्न एव नित्यं विजयी। द्वयोः मध्ये वर्तमानं दृश्यादपि बलवत्तरं; अतः प्रयत्नेन दैवं जय्यं, यथा बालकः युवराज्येन। यदि वार्षिकं फलम् प्रयत्नेन लब्धं मेघेन ह्रियते, तदा मेघं प्रति प्रयत्नः अधिकः क्रियते चेत्, स एव विजयते। शनैः सञ्चितं धनं यदा नश्यति, तदा न शोचनीयम्; यत्र मम बलं न शक्तम्, तत्र शोकेन किम्? यदि यत् न शक्यं मया कर्तुं, तत्र शोकः क्रियते, तर्हि मृत्य्वविस्मृतस्य निवृत्तिरिव स्यात्। लोके सर्वेऽपि भावाः देशकालकर्मद्रव्यक्रमेण जाताः; परं, यः अधिकं प्रयत्नं करोति, स एव तेषां सर्वेषां जयति। अतः, स्वप्रयत्नेन, सत्शास्त्रसंगेन च, बुद्धिं विशुद्धिं नयित्वा संसारसागरं तर। यदतीतानागतमनुष्यकृत्यं तदुभयं फलद्रुमवत्; परं वर्तमानस्य प्रयत्नः श्रेयांसि फलति। यः पूर्वकृतस्य लघुत्वं सुकृत्येन न नाशयति, स अजः, वाक्चेतसोरानन्ददुःखयोः शक्तिहीनः। यः तु सच्चमत्कृतिमान्, सदाचारवान्, स संसारमोहात् सिंह इव पिंजरात् निर्गच्छति। 'अहं परेण प्रेर्ये' इति या बुद्धिः, सा घोरमोहः; यः एतां दृष्टिं धारयति, स प्रत्यक्षं त्यक्त्वा, दूरतः त्याज्यः, अधमः। सहस्रेषु व्यवहारेषु आगच्छन्तु यान्तु वा, शास्त्रानुसारं कर्तव्यम्, सुखदुःखयोः परित्यागेन। यः शास्त्राचारमर्यादां न त्यजति, तस्मात् सर्वरत्नानि समुद्रादिवोत्पद्यन्ते। एकनिष्ठः प्रयत्नः स्वार्थसिद्ध्यर्थं 'पुरुषकार' इति विद्वद्भिः कथितः; स शास्त्रानुग्रहीतः सफलः भवति। यदा कर्म क्रियाशीलं च भवति, तदा स्वार्थसिद्धिः स्वाभाविकं सिध्यति; सत्संगसत्शास्त्राभ्यां मेधा तद्भूतां तीक्ष्णयति। विद्वांसः परमानन्दं निरन्तरं समं च जानन्ति; येन पूर्णतः प्राप्यते, ते एव गुरवः शास्त्राणि च सेवनीयानि। यदि पूर्वप्रयत्नः 'दैव' इति कथ्यते, तर्हि स उचितः; अस्माकं तत्र नाम न निषेध्यते। मूढैः कल्पितः दैवोऽन्यः तान् विनाशयति; नित्यं स्वप्रयत्न एव द्वयोर्लोकयोः हितकरः। यथा ह्यद्य पापकर्म अत्रैव सत्कर्मणा शोभायुक्तं भवति, तथा पूर्वकृतमपि जय्यं; अतः सत्कर्मकर्ता भव। प्रयत्नस्य फलम् आमलकं हस्ते यथा स्पष्टं दृश्यते; मूढाः प्रत्यक्षं विहाय दैवमोहं पतन्ति।