सद्गुणेन प्रयत्नेन शीघ्रं शुभं फलमवाप्यते, दुष्प्रयत्नेन तु सदैव अशुभमेव सम्पद्यते, दैवमिति किञ्चिदपि नास्ति। यः स्वप्रत्यक्षज्ञानं परित्यज्य केवलमनुमानमेव गृणाति, स्वबाहुबलं नाश्रित्य द्वौ सर्पौ दृष्ट्वा पलायते सः। "दैवेन प्रेरितोऽस्मि" इति वाक्यं मूढचिह्नमेव; यदा श्रेष्ठमपि अदृष्टकारणं ज्ञायते, तदा सौभाग्यं पलायते। अत एव, पुरुषः स्वप्रयत्नविवेकमेव पूर्णतया आश्रित्य, आत्मबोधमूलकशास्त्रार्थं परीक्षेत। यदा जनाः शास्त्रानुसारं स्वयमुपायं च चिन्तयन्ति, ततोऽपि प्रयोजनं न सिद्ध्यति चेत्, तेषां कुर्वतां दूषितबुद्धित्वात् तेषां निन्दा करणीयाः। मानवस्य प्रयत्नः न निरवधिः, न च सर्वं मनसि स्थितं प्राप्तव्यम्; यथा शिलायां तैलं महता प्रयत्नेनापि न निष्पद्यते। यथा घटस्य परिमाणं निश्चितं, वस्त्रस्यापि सीमा, एवं मानवप्रयत्नस्यापि सदा मर्यादा। च मानवस्य प्रयत्नफलम् उचिताचार्यसम्पर्केण, साधुसङ्गेन, शास्त्रज्ञानाच्च जायते; अन्यथा दुःखमेव स्यात्। अतः यः पुरुषः यथावत् मानुषप्रयत्नेन कार्यं करोति, सः कदापि निष्फलं न भवति। येऽपि अन्ये दुःखैः, दरिद्र्यैः, शोकैश्च पीडिताः आसन्, तेऽपि प्रयत्नेन धैर्येण चैव, इन्द्रतुल्यं पदं प्राप्तवन्तः। बाल्ये एव शास्त्राध्ययनं साधुसङ्गश्चादि गुणान् संवर्ध्य, स्वकृतप्रयत्नेन स्वार्थः साध्यते। यद् यत् प्रत्यक्षं, अनुभूतं, श्रुतं, कृतं च दृश्यते, तद् एतत् प्रतिपादयति; ये तु सर्वं दैवात् इति मन्यन्ते, ते नष्टबुद्धयः। यदि आलस्यं न स्यात्, किं दुःखं शिष्येत जगति? कः न स्यात् धनवान् वा पण्डितः? आलस्यात् एवायं सागरपर्यन्तो भूः मानवपशुभिः दरिद्रैश्च पूर्णा। यदा बाल्यं यातं, मनश्च अनवच्छिन्नक्रीडायां न लीनम्, तदा यौवनारम्भे प्रयत्नेन साधुसङ्गेन च वस्तुविवेकः साध्यः, स्वगुणदोषचिन्तनं च करणीयम्। एवं मुनिना उक्ते सति, सायं समयः समुपस्थितः; सूर्यास्तमग्नः। सभा प्रणम्य स्नानाय जगाम, सायन्तनरश्मिभिः सह सन्ध्या समुपस्थिताः। तस्मात् केवलं पुरुषप्रयत्न एव दैवात् पूर्वं विद्यते; सर्वं अन्यत् दूरे त्यज्यताम्। सत्सङ्गशास्त्रबलात् जीवितं उद्धार्यते। यावत् प्रयत्नः महान्, तावत् फलम् अपि शीघ्रं सिध्यति। अतः केवलं पुरुषप्रयत्न एवास्ति; दैवमस्तु तव तावत्। यथा कष्टे “हा कष्टम्!” इत्युच्यते, तथा “दैवम्” इति शब्दः केवलं “हा” इति विशेषः। स्वकृतकर्मरूपं विना अन्यद् दैवं नास्ति; बालकः यथा बलवान्पुरुषेण जय्यः, तथा तदपि अत्र जेतुं शक्यते। यथा ह्यदुष्टाचारः शीघ्रं शुभत्वं याति, तथैव पूर्वदुष्कृतमपि परिवर्त्यते। ये विजयं वाञ्छन्ति, किंचित् लाभं नासक्ताः, ते मूढाः, सामान्याः, दुःख्याः, दैवपरायणाश्च। यदि प्रयत्नकृतं कर्म दैवेन नश्यति, तदा तद्द्वंसकस्य प्रयत्नः बलवत्तरः ज्ञेयः। यदा एकस्मिन्नेव शाखायां द्वे फले, एकस्य रिक्तता दृश्यते, तत्र प्रयत्नबुद्ध्योः भेदः। यदा जगत्यर्थाः सम्पूर्णाः सन्तोऽपि नश्यन्ति, तदा तद्द्वंसकस्य प्रयत्नस्य महाशक्तिः ज्ञेया। यदा दरिद्रः शुभैः उपायैः बलात् राजा क्रियते, तदा मन्त्र्यस्तुरगनरसमूहस्य प्रयत्नफलमेव तत्। यथा अन्नं दन्तैः प्रयत्नेन गृह्यते चूर्ण्यते च, तथा अल्पः प्रयत्नः वीरैः निगृह्यते। ये महान्तः प्रयत्नशीलाः, तेषां सुखं तादृशं यत् कर्माणि इच्छया क्रीडनकस्येव व्यवहरन्ति। यः समर्थस्य प्रयत्नः दृश्यतेऽदृश्यते वा, स एव “दैवम्” इति अबुद्धिभिः कथ्यते। भूतानां बलप्रयत्नः एव दैवमिति गम्यते; एषः स्पष्टो दृष्टान्तः राज्ञामपि मध्ये। मन्त्र्यश्वनराणां स्वाभाविको विवेकः, संशयरहितः, स एव दरिद्रराज्यस्य स्थितिं धारयति। वर्तमानं गतं नाशयति, गतं च वर्तमानं जयति; तथापि अव्यग्रस्य पुरुषस्य प्रयत्नः सदा विजयी। द्वयोः मध्ये वर्तमानं दृश्यात् बलवत्तरम्; अतः प्रयत्नेन दैवं जेतुं शक्यते, यथा बालकः यौवनेन। यदि वर्षस्य सञ्चितं धान्यं प्रयत्नेन लब्धं मेघेन नीयते, तर्हि मेघे प्रयत्नः अधिकेन बलात् विजयी भवति। यदि सञ्चितं धनं नश्यति, तदा शोचनीयम् न; यत्र मम शक्तिः न समर्था, तत्र शोकेन किं लाभः? यदि अहं यत् कर्तुं न शक्नोमि तत्र शोकं करोमि, तर्हि स मृत्युमूढस्य निवृत्तिः। सर्वे लोके स्थितयः देशकालक्रियाद्रव्यनुसारतः भवन्ति; यः तु अतिप्रयत्नं करोति, स सर्वेषां जयति। अतः स्वप्रयत्नेन, सत्शास्त्रसङ्गेन, सच्चरित्रेण च, बुद्धिं विशुद्धां कृत्वा संसारसागरं तर। गतवर्तमानयोः पुरुषार्थयोः वृक्षौ फलेन युक्तौ; परं वर्तमानोऽन्यं जयति। यः न पूर्वकृतकर्मनाम्नः तुच्छत्वं शुभकर्मणा नाशयति, स मूढः, वाक्चित्तसुखदुःखयोः अशक्तः। यस्तु सद्भावनायुक्तः, सत्कर्मनिष्ठः, स संसारमोहात् सिंह इव पिंजरात् निर्गच्छति।