श्रूयताम्—एषा कथा यथावर्णितशास्त्रवाक्यानुगता, यत्र पुरुषस्य स्वप्रयत्नस्य महत्त्वं, दैवस्य च सीमां, विवेकेन प्रकाश्यते। यत्रापि शास्त्रविहितेन प्रयत्नेनापि क्लेशो जायते, तत्र ज्ञातव्यं यत् तस्य क्लेशकर्तुः स्वप्रयत्न एव बलवत्तरः स्यात्। यदि च शुभेन प्रयत्नेन अशुभं प्रति प्रयुज्यते, तदा वर्तमानप्रयत्नेन पूर्वप्रयत्नोऽपि जय्यः स्यात्, यथा दन्तैर्दन्तान् पीडयन् बलवान् स्वबलं दर्शयति। न च मन्येत—“माम् पूर्वप्रयत्न एव बलात् प्रेरयति”—एवं विचारः दृढतया परित्याज्यः, स हि प्रत्यक्षवर्तिनः कर्मणः नातिशयित्वा भवति। यावत् पूर्वदुष्प्रयत्नः स्वयमेव प्रशाम्यति, तावत् सततमात्मनः शुभप्रयत्नेन यत्नः कर्तव्यः। निःसंशयं दोषः तदा शमं याति, यदा वर्तमानगुणैः पूर्वदोषोऽभिभूयते; यथा ह्यद्य कृतः पुण्यगुणः ह्यःकृतदोषं विनाशयति। अतः कुत्सितं दैवमत्सृज्य, दृढचित्तेन स्वात्मनः संसारतीरणोपायप्राप्तये सततम् उद्योगः कर्तव्यः। न च मनुष्यगर्दभसमत्वं अकर्मण्या प्राप्नोति; शास्त्रविहितेन प्रयत्नेनैव उभयलोकसिद्धिः साध्या। यथा मृगः जलपाशात् स्वशक्त्या निष्क्रामति, तथा पुरुषः स्वप्रयत्नमाश्रित्य संसारगुहात् बलात् निष्क्रमेत्। प्रतिदिनं स्वकर्म निरीक्ष्य, यत् पशुसदृशं तद् परित्यज्य, यत् साधुसदृशं तद् गृह्णीयात्। यद्यपि स्वगृहे स्वादु भोजनपानस्य लघ्वास्वादः भवति, तथापि यथा कृमिः व्रणमाश्वादयति, न तथा यौवनं निष्फलं कर्तव्यम्। उदारप्रयत्नात् शीघ्रं सुदारफलमवाप्यते; नीचप्रयत्नात् सदा नीचफलमेव। ‘दैवम्’ इति किमपि नास्ति। यः प्रत्यक्षानुभूतिं परित्यज्य केवलं अनुमानेन प्रवर्तते, सः स्वबाहू न प्रयुञ्जानः, द्वौ सर्पौ दृष्ट्वा पलायते। “दैवेन प्रेरितोऽस्मि” इति वचनं मूर्खलक्षणम्; यदा श्रेष्ठमप्यदृष्टकारणं दृश्यते, तदा भाग्यं पलायते। अतः आत्मप्रयत्नविवेकेनैव सम्पूर्णं विश्वसनीयम्; आत्मज्ञाननिष्ठशास्त्रार्थं परीक्षेत। यदा जनाः शास्त्रानुसारेण स्वप्रयत्नेन च लक्ष्यं चिन्तयन्ति, तदपि न सिध्यति, तदा तेषां विपरीतविचारः निन्द्यः। मानवप्रयत्नो न निरवधिः, न च सर्वं मनोवाञ्छितं साध्यते; यथा शिलायां महता प्रयत्नेनापि तैलं न निष्पद्यते। यथा घटस्य परिमाणं निश्चितम्, वस्त्रस्यापि सीमा, तथा मानवस्य प्रयत्नोऽपि निश्चितपरिधिः। अयं च मानवप्रयत्नस्य फलः सदाचारात्, साधुसंगात्, शास्त्रबोधाच्च जायते; अन्यथा दुःखमेव जनयति। तस्मात् यः मानवप्रयत्नस्य स्वरूपानुसारं आचरति, सः कदापि निष्फलः न भवति। येऽपि पूर्वं दुःखदारिद्र्यशोकार्ताः आसन्, तेऽपि केवलं प्रयत्नेन धैर्येण च इन्द्रतुल्यपदं प्राप्तवन्तः। बाल्ये एव शास्त्राध्ययनसाधुसंगादिगुणसम्भारेण, मानवप्रयत्नेनैव स्वलक्ष्यं साध्यते। यत् प्रत्यक्षं, अनुभूतं, श्रुतं, कृतं, सर्वं तत्रैव साक्ष्यं ददाति; ये तु सर्वं दैवसम्भूतं मन्यन्ते, ते विनष्टा दुर्बुद्धयः। यदि आलस्यं न स्यात्, किम् दुःखं शिष्यते लोके? कः न स्यात् धनवान् वा पण्डितः? अत आलस्यात् एषा समुद्रपर्यन्ता पृथ्वी मानवपशुभिः दरिद्रैश्च पूर्णा। यदा बाल्यं व्यतीतं, चित्तं च नित्यक्रीडायां न निमग्नम्, तदा यौवनारम्भात् प्रयत्नेन साधुसंगेन च वस्तुस्वरूपविवेचनम्, स्वगुणदोषचिन्तनं च कर्तव्यम्। एवं मुनिना उक्ते दिनं संध्याकालं प्रति प्रपेदे; सूर्यश्चास्तमगात्। सभायाः सदस्याः प्रणम्य, स्नानार्थं जग्मुः; सन्ध्या च सूर्यरश्मिषु लीनासु समुपस्थिताऽभवत्। अतः केवलं मानवप्रयत्न एव दैवात् पूर्वं विद्यते, सर्वमित्यन्यद् दूरतो त्याज्यम्। सत्संगशास्त्रबलात् स्वजीवनं उद्धरेत्। यावत् प्रयत्नः महान्, तावत् फलस्यापि शीघ्रता; तस्मात् केवलं प्रयत्न एव, दैवं तव केवलं नाम। यथा दुःखकाले “हा हन्त!” इति शब्दः क्रियते, तथा “दैवम्” इत्यपि केवलं “हा” इत्यस्यापरनाम। स्वकृतस्य कर्मणः रूपात् पृथक् दैवं नास्ति; बालकः बलवन्तं पुरुषं प्रति यथा, तदपि अत्र जेतुं शक्यते। यथा ह्यदःकृतदुष्कृतं शीघ्रमेव पुण्येन साधुना सुदुष्कृतं स्यात्। ये विजयान्यायिनः प्रयत्नं विना लवमपि लाभं नाश्रित्य यतन्ते, ते मूढाः, सामान्याः, कारुण्यपात्राणि, दैवपरायणाश्च। यदा प्रयत्नेन कृतं कर्म दैवेन नश्यति, तत्र तस्य नाशकर्तुः प्रयत्न एव बलवत्तरः विज्ञेयः। यदा एका शाखायां द्वे फले, तत्र यदेकं रिक्तगर्भं, तत्र प्रयत्नविवेकयोः भेदः। यदा संसारधर्माः सिद्धाः सन्तोऽपि नश्यन्ति, तदा तस्य नाशस्य महाप्रयत्नशक्तिः ज्ञेयाः। यदा दरिद्रः शुभोपायैः बलात् नृपः क्रियते, तदा मन्त्रिणां हस्तीनां प्रजायाश्च प्रयत्नस्य महाफलम्। यथा प्रयत्नेन अन्नं दन्तैः गृह्यते चूर्ण्यते च, तथैव स्वल्पः प्रयत्नः वीरैः निगृह्यते। ये महान्तः प्रयत्नशीलाः, ते स्वेच्छया कर्म कुर्वन्ति, यथा मृद्गोलकान्। यः समर्थस्य प्रयत्नः दृश्यतेऽदृश्यते वा, स एव “दैवम्” इति अबुद्धिभिः, आत्मविवेकशून्यैः, कथ्यते। प्राणिनां महाप्रयत्न एव दैवमिति खलु राजन्येषु अपि दृश्यते। मन्त्रिणां हस्तीनां प्रजायाश्च स्वाभाविकः विवेकः, स एव राज्यस्य शासनं स्थापनं च करोति, सन्देहातीतः। एवं शास्त्रवाक्येषु प्रतिपादितं, यः स्वप्रयत्नं, विवेकं, सत्संगं चाश्रित्य चरति, स एव संसारसागरं तरति, शुभफलानि च प्राप्नोति।