शरीरिणः, यस्य शरीरं स्त्रीलालित्यक्रीडया निर्मितं तत्र, केवलं स्वस्य पुरुषकारेण चन्द्रशेखरत्वम् अवाप्तुं शक्यते। पुरुषकारः द्विविधः—पूर्वः च वर्तमानः च—इति विद्यात्; तत्र पूर्वपुरुषकारः वर्तमानपुरुषकारेण, युक्त्या, शीघ्रं पराजितः भवति। दृढाभ्यासयुक्तः, ज्ञानोत्साहसमन्वितः, यः पुरुषकारं कुर्यात्, सः पर्वतानपि निगिलति; तर्हि पूर्वपुरुषकारस्य कथायाः का चर्चा? मानुषस्य श्रेष्ठता सा, या शास्त्रानुकूलपुरुषकारेण निर्देशिता; इच्छितफलप्राप्तये सा हितकरा, अन्यथा तु हानिकारिणी। स्वस्य आत्मनः चञ्चलत्वात्, कस्यचित् स्थितौ, अङ्गुल्यग्रात् निपीडितं जलबिन्दुमात्रं पर्याप्तं दृश्यते; अन्यस्य तु, भूमिः समुद्रपर्वतपुरीद्वीपैः शोभिता अपि, कार्यविभागाय न पर्याप्ता, भूमिः भूमित्वं न प्राप्नोति। शास्त्रानुसारं कर्म जगति वर्तमानेषु प्रथमः पादः; सः वर्णेषु दीप्तिरिव, सर्वकर्मणां साधनम्। मनसि यत् इच्छ्यते, शास्त्रानुसारं कर्म न क्रियते, तद् मदिरामदविलाससदृशं, मोहकं, किन्तु फलप्रदं न। यथाभिप्रेतं तदनुभवति; स्वकर्मैव सत्यम्, अन्यद्, दैवं अपि, न पृथग् अस्ति। पुरुषकारः द्विविधः—अशास्त्रनियतः च शास्त्रनियतः च—इति कथ्यते; तत्र अशास्त्रनियतः हानिकारः, शास्त्रनियतः तु परमहितकरः। यथा द्वौ मल्लौ युध्येते, एवं द्वौ पुरुषकारौ—स्वकीयः परकीयः—युध्येते; तयोः यः बलिष्ठः सः विजयी भवति। यत्र शास्त्रनियतपुरुषकारेण अपि हानिः जायते, तत्र तद् हानिकर्तुः स्वपुरुषकारः अधिकः इति ज्ञेयम्। श्रेष्ठपुरुषकारेण आश्रित्य, दन्तान् दन्तैः पीडयेत्; शुभं अशुभेन युध्येत्; पूर्वपुरुषकारः वर्तमानपुरुषकारेण जय्यः। "पूर्वपुरुषकारः मां बाधते" इति विचारः बलात् त्याज्यः; सः वर्तमानकर्मात् न अधिकः। स्वपुरुषकारेण यावत् पूर्वपुरुषकारः, यः अशुभः, स्वयमेव क्षीयते, तावत् सततं प्रयत्नः कर्तव्यः। निःसंशयं दोषः वर्तमानगुणैः पूर्वदोषं जित्वा क्षीयते; यथा ह्यद्य गुणैः ह्यः दोषः नश्यति। मिथ्यादैवं परित्यज्य, दृढमनसा, संसारात् पारं, संपदं च प्राप्तुं, साधनम् आत्मनि स्थापयितव्यं। न निष्क्रियया मनुष्यगर्दभसमानता साधनीया; अपि तु, शास्त्रानुसारं प्रयत्नः कर्तव्यः, उभयोर्लोकयोः सिद्धये। पुरुषकारेण संसारगुहात् बलात् निर्गन्तव्यं, मृगः जलकूपात् मुक्तः इव। प्रतिदिनं स्वव्यवहारं परीक्षेत्, पशुसदृशं त्यजेत्, आर्यसदृशं स्वीकुर्यात्। गृहस्थस्य सुखान्नपानस्य लघु भोगः सौम्यः; किन्तु कृमिः व्रणं स्वादयति इव, यौवनं भस्मीकृत्य न नाशयेत्। आर्यपुरुषकारेण शीघ्रं आर्यफलम् प्राप्तिः; अनार्यपुरुषकारेण अनार्यफलम् एव; "दैवं" किञ्चिदपि नास्ति। यः प्रत्यक्षं परित्यज्य केवलं अनुमानं गृणाति, स्वबाहू न उपयोगयति, द्वौ सर्पौ दृष्ट्वा पलायते। "दैवं मां बाधते" इति वचनं मूढचिह्नम्; यदा श्रेष्ठं अदृष्टम् उपलभ्यते, तदा सौभाग्यं नश्यति। तस्मात्, पुरुषकारेण विवेकं आश्रित्य, आत्मज्ञाननिष्ठं शास्त्रार्थं परीक्षेत्। यदा जनाः मनसि विषयं चिन्तयन्ति, शास्त्रानुसारं च पुरुषकारं कुर्वन्ति, तथापि न साधयन्ति, तान् कुप्रयत्निनः दोषार्हाः। मानुषपुरुषकारः अनन्तः न, न सर्वं कामितं प्राप्यते; यथा महाप्रयत्नेन अपि शिलायां तैलं न निष्पद्यते। यथा घटः मितः, वस्त्रं च सीमितम्, तथा मानुषपुरुषकारस्य विस्तारः सदा सीमितः। पुरुषकारस्य फलं, सदाचारसंगतिः, आर्यसंगः, शास्त्रज्ञानं च—एषा प्रकृतिः; अन्यथा तु दुःखमेव। यः पुरुषकारस्य यथार्थं आचरति, सः कदापि निष्फलः न भवति। अन्ये अपि, दुःखदारिद्र्यशोकपीडिताः, प्रयत्नसततिसाधनात् इन्द्रतुल्यपदं प्राप्ताः। बाल्यादारभ्य, शास्त्राध्ययनं, आर्यसंगः, गुणसंवर्धनं च, पुरुषकारेण स्वलक्ष्यं सिद्ध्यति। यत् प्रत्यक्षं, अनुभूतं, श्रुतं, कृतं, सर्वं एतत् अस्य साक्षी; ये केवलं दैवात् सर्वं भवति इति मन्यन्ते, ते विनष्टाः, दुर्बुद्धयः। यदि आलस्यं न स्यात्, किं दुःखं शेषम्? कः न धनवान्, कः न विद्वान्? आलस्यात्, समुद्रपरिमिता भूमिः मानवपशुभिः, दरिद्रैः च, पूर्णा। बाल्यं यदा गतं, मनः नित्यविलासे न निमग्नम्, तदा यौवनारम्भे, प्रयत्नेन आर्यसंगेन च, वस्तुनः तत्त्वविवेकः साधनीयः, स्वगुणदोषान् च चिन्तनीयः। ऋषिः एवं उक्त्वा, दिवसः सायन्तनं प्राप्तः; सूर्यः अस्तमितः। सभायाः जनाः नमस्कारं कृत्वा, स्नानाय गताः; सायंतनः संध्या, सूर्यकिरणैः सह, आगता। तस्मात्, दैवात् पूर्वं केवलं पुरुषकारः अस्ति; अन्यं सर्वं दूरं त्यजेत्। आर्यसंगः, सत्शास्त्रबलात्, जीवितं उत्तोल्येत्। यः प्रयत्नः अधिकः, तस्य फलम् शीघ्रं; तस्मात् केवलं पुरुषकारः अस्ति; दैवं तव केवलं तद् अस्तु। यथा दुःखकाले "हा, कथं दुःखम्!" इति उच्चार्यते, तथैव "दैवम्" इति शब्दः "हा" इति अन्यरूपेण कथ्यते। स्वकर्मनिर्मितरूपात् अन्यं दैवं नास्ति; बालः बलिष्ठपुरुषं यथा जयति, तद् अपि जेतुम् शक्यते। यथा ह्यः दुष्कृत्यं अद्य सदाचाराद् शीघ्रं शुभं भवति, तथा पूर्वदुष्कृत्यं परिवर्तितम्।