रामस्य विवेकपूर्णे प्रश्नानन्तरं भगवतः वसिष्ठस्य मधुरं उपदेशं प्रवहति स्म। सः अवदत्—"हे रघुकुलशिरोमणे! शरीरसहितः वा शरीरवर्जितः वा मोक्षः अस्माकं न निरूप्यते, यतः अद्वयैक्ये सति तदेकं अखण्डं भवति। अतः शृणु इदानीं मम वचः, यत् श्रोत्रस्य भूषणं, यत् अहं त्वां बोधयामि—तदज्ञानान्धकारनाशकं विज्ञानं। इमस्मिन्संसारचक्रे, हे रघुनन्दन, सर्वं किञ्चिदपि पूर्णेन यथावत्पुरुषप्रयत्नेनैव सदा सिध्यति। यथा चन्द्रोदयः शीतलसुखं जनयति, तथा प्रयत्नस्य फलं स्वकृतेनैव लभ्यते, नान्यथा। यत् प्रयत्नगत्याऽनुभूतं तत् सत्यम्; यद् तु मोहिनां कल्पितं दैवमिति, तत् नास्ति, तन्निष्फलम्। यस्य मनःकाययोः क्रिया शास्त्रज्ञैः साधुभिः च निर्देशिता, सः प्रयत्नः फलदः; अन्यथा तु मोहिनां व्यर्थकर्म। यः कश्चन काङ्क्षितं फलम् इच्छति, सः तदर्थं क्रमशः प्रयत्नं कुर्वन् नूनं तत् प्राप्नोति; अन्यथा सः अर्धमार्गेऽपि न निवर्तते। केचन पुरुषाः प्रयत्नेनैव त्रैलोक्येश्वरत्वं, इन्द्रतेजः च प्राप्तवन्तः। केचन विरलाः पुरुषाः प्रयत्नसम्पन्नचित्तविकासेन ब्रह्मपदं, सृष्टिपद्मासनं, प्राप्नुवन्ति। केचन पुंसः प्रयोजनपरायणप्रयत्नसारात् स्वशक्त्या परमं पुरुषोत्तमपदं, गरुडध्वजं, प्राप्तवन्तः। केचन स्त्रीललितवपुषि जाताः स्वप्रयत्नेनैव शशाङ्कमौलित्वं प्राप्नुवन्ति। विजानीयात् प्रयत्नः द्विविधः—पूर्वः च वर्तमानः च; तत्र पूर्वः प्रयत्नः शीघ्रं वर्तमानप्रयत्नेन निगद्यते। धैर्ययुक्तबुद्धिसंयुक्तः प्रयत्नशीलः पर्वतानपि निगिरति; तर्हि पूर्वप्रयत्नस्य का कथा? शास्त्रानुगृहीतः प्रयत्नः मानवश्रेष्ठता; यः फलसिद्धये प्रयुज्यते, सः हितकरः, अन्यथा तु अहितकरः। कस्यचित् अस्थिरात्मनः, एकस्मिन्स्थितौ, अङ्गुल्यग्रात् निपीडितं जलबिन्दुमपि पर्याप्तं प्रतीतिः; अन्यस्मै तु, पृथिव्यां समुद्रपर्वतनगरद्वीपैः शोभितायामपि, तदपि कर्मविभागाय न पर्याप्तं, पृथिवी च पृथिवी न भवति। शास्त्रानुसारकर्म मानवेषु प्रथमः पादः; सः वर्णेषु तेज इव, सर्वकर्मणां साधनम्। यत् मनसि काम्यते, किन्तु शास्त्रानुसारं न क्रियते, तद् मत्तविलासवत्—मोहकं, परन्तु निष्फलम्। यथा चिन्त्यते, तथा अनुभवः; स्वकृते एव सत्यं, अन्यत् नास्ति, दैवमपि न पृथक्। मानवप्रयत्नोऽपि द्विधा—अशास्त्रीयः शास्त्रीयश्च; तत्र अशास्त्रीयः प्रयत्नः अहितकरः, शास्त्रीयः परमशुभदः। यथा द्वौ मल्लौ युध्येते, एवं द्वौ प्रयत्नौ—स्वीयः परकीयश्च; तत्र यः बलवान् सः विजयी। यदि शास्त्रीयप्रयत्नात् अपि अहितं जायते, तर्हि तत्र अहितकारिणः प्रयत्न एव अधिकबलवान् विज्ञेयः। श्रेष्ठप्रयत्नं समाश्रित्य, दन्तैर्दन्तान् पीडयेत्; शुभेन अशुभं संयोज्य, पूर्वप्रयत्नं वर्तमानप्रयत्नेन जयेत्। 'माम् पूर्वप्रयत्नः बाधते' इति चिन्तां दृढतया त्यजेत्; सः प्रत्यक्षवर्तिनः कर्मणः नाधिकः। यावत् पूर्वप्रयत्नः, यः पापात्मकः, स्वयमेव न शम्यति, तावत् स्वप्रयत्नेन सततं यत्नः कर्तव्यः। निःसंशयं, दोषः तदा एव शम्यति, यदा वर्तमानगुणैः पूर्वदोषः जिगीयते; यथा ह्यद्यकृतगुणैः ह्यःदोषः नश्यति। मिथ्यादैवं परित्यज्य, निश्चयेन युक्तचित्तः सदा प्रयत्नं कुर्यात्, संसारतरणोपायप्राप्तये समृद्धये च। न कदापि मनुष्यः मनुष्यगर्दभसमत्वं अकर्मण्यत्वेन प्राप्नुयात्; शास्त्रानुसारप्रयत्नेनैव उभयोर्लोकयोः सिद्धिः। स्वप्रयत्नमाश्रित्य, मृगः जलपाशादिव मुक्त्वा, संसारगुहायाः शक्त्या निर्गन्तव्यम्। प्रतिदिनं स्वकृत्यं परीक्षेत्, यत् पशुवत्, तद् त्यजेत्; यत् साधुवत्, तत् स्वीकरोतु। गृहस्थस्य सुखमिष्टान्नपानस्य अल्पसुखं कोमलम्; किन्तु यथा कृमिः व्रणरसस्य स्वादं करोति, एवं यौवनं न व्यर्थं क्षपयेत्। सत्प्रयत्नेन सत्फलम् शीघ्रं लभ्यते; दुष्प्रयत्नेन तु दुष्फलमेव। 'दैवम्' नाम किञ्चित् नास्ति। प्रत्यक्षमपि परित्यज्य केवलमनुमानं यः स्वबाहू न प्रयुङ्क्ते, द्वौ सर्पौ दृष्ट्वा अपि पलायते। 'दैवमेव मां बाधते' इति मूढचिह्नम्; यदा श्रेष्ठमप्यदृष्टकारणं दृश्यते, तदा भाग्यं तु पलायते। अतः आत्मप्रयत्नेन विवेकं समाश्रित्य, आत्मज्ञानमूलशास्त्रार्थं परीक्षेत्। यदि जनाः शास्त्रानुसारेण स्वप्रयत्नेन च लक्ष्यं चिन्तयन्ति, किन्तु तद् न साधयन्ति, तर्हि तेषां दुष्कल्पितलक्ष्यत्वात् ताः निन्द्याः। मानवप्रयत्नस्य सीमाऽस्ति; न हि सर्वं काङ्क्षितं लभ्यते; यथा महान् यत्नः कृतोऽपि शिलायां तैलं न निष्पद्यते। घटस्य यथा परिमाणमस्ति, वस्त्रस्य चापि, तथा मानवप्रयत्नः सदा सीमितः। मानवप्रयत्नस्य फलं सदाचारात्, साधुसंगात्, शास्त्रज्ञानात् जायते; अन्यथा तु दुःखायैव। एवं मानवप्रयत्नस्वभावानुसारेण यः आचरति, तस्य यत्नः कदापि निष्फलः न भवति। अन्येऽपि ये दुःखदैन्यशोकैः पीडिताः, प्रयत्नधैर्येणैव इन्द्रसमानं पदं प्राप्तवन्तः।