यदा यत्रापि जीवाः धनैः, बन्धुभिः, वृद्ध्या, कर्मभिः, ज्ञानैः, विवेकैः, क्रियाभिः च, प्रतिप्रत्युत्पन्ने सृष्टौ समाना एव दृश्यन्ति, तदा तदा पुनः पुनः तेषां रूपं सृष्ट्याः प्रवाहे नित्यं दृश्यते। शतशः कल्पानां प्रवाहे कदाचित् जीवाः सन्ति, कदाचित् न सन्ति; एवं माया अनन्तरूपेण प्रवहति, तस्य अन्तः नास्ति। अनन्तजीवानां परम्परा बीजानि इव पुनः पुनः रोप्यन्ते, परिवर्तनं यथा बीजपुञ्जस्य, निरन्तरं घटते। तत्र सृष्ट्याः रूपाणि तस्यैव व्यवस्थया, अथवा अन्यया, पुनः पुनः समुद्रस्य तरङ्गाः इव कालसागरस्य प्रवाहे उद्भवन्ति। यः तु मनः प्रशान्तं, अशान्त्यरहितं, सर्वसन्देहविलीनं, स्वस्वरूपे स्थितं, तस्य बुद्धिमतः अमृतरूपेण परमशान्तिसन्तोषः सम्पूर्णः; स एव निःकलेवरः, निःआवरणः, स्थितो भवति। यथा जलं मृदुलरूपेण वा तरङ्गरूपेण वा तद्रूपं तस्मिन् समुद्रे तद्वत्, देहयुक्तः वा देहविहीनः वा, तत्र स्वातन्त्र्यं समं एव। देहयुक्तत्वं वा देहविहीनत्वं वा, तव मुक्तिः तत्र न निर्भरति; यः खाद्यस्य स्वादं न जानाति, तस्मै तस्य अनुभवः कथं स्यात्? हे मुनेश्रेष्ठ, जीवन्मुक्तं दृष्ट्वा, यथा वस्तु पुरतः, ज्ञायते; किन्तु तस्य अन्तर्बुद्धिः न ज्ञायते। मुक्तानां देहयुक्तानां वा देहविहीनानां वा, यः अद्वैतस्वरूपः, तेषां मध्ये का भेदः? यत् जलं तरङ्गरूपेण अस्ति, तदेव मृदुलरूपेण अपि अस्ति। देहयुक्तः वा देहविहीनः वा, मुक्तानां मध्ये किंचित् भेदः नास्ति; यथा वायुः चलति वा स्थिरः वा, स एव वायुः। देहयुक्तत्वं वा देहविहीनत्वं वा, तत्र मुक्तिः न निश्चीयते; अद्वैतस्य एकत्वे तस्य विभाजनं नास्ति। तस्मात् शृणु, इदं उपदेशं श्रोत्रालङ्कारम्, यं अहं तुभ्यं दातुम् इच्छामि—अज्ञानतमःनाशकं ज्ञानं। हे रघुकुलानन्द, अस्मिन्संसारजगति, सर्वं मनुष्यप्रयत्नेन, सम्यक्, पूर्णेन, साध्यते। यथा चन्द्रः उदयति, शीतलसुखं हृदये आनयति, तथा प्रयत्नस्य फलं स्वस्यैव प्रयासेन लभ्यते, अन्यथा न। यत् प्रयत्नगमं फलं प्रत्यक्षं दृश्यते, तदेव सत्यम्; यत् मोहात् कल्पितं दैवम्, तद् शून्यं, नास्ति। यत् मनःशरीरयोः क्रियायाः प्रवृत्तिः, यद् शास्त्रज्ञैः उपदिष्टं, तदेव प्रयत्नः फलदायकः; अन्यथा, मोहिनां कर्म। यः यद् फलम् इच्छति, तस्मिन् प्रयत्नं क्रमशः कुर्यात्, तदा सः तद् अवश्यं प्राप्नोति; अन्यथा, मध्यमार्गे अपि न निवर्तते। मनुष्यप्रयत्नेन, कश्चित् जीवः त्रैलोक्यस्य ऐश्वर्यं, इन्द्रस्य तेजः, प्राप्तवान्; प्रयत्नेन, कश्चित् दुर्लभः, चित्तविकासेन, ब्रह्मपदं, सृष्टिपद्मासनं, प्राप्तवान्; प्रयत्नस्य सारात्, स्वबलात्, कश्चित् पुरुषोत्तमपदं, गरुडध्वजं, प्राप्तवान्; प्रयत्नेन, कश्चित् स्त्रीलास्यरूपेण निर्मितं देहं प्राप्य, शशांकशेखरपदं प्राप्तवान्। प्रयत्नः द्विविधः—पूर्वः च वर्तमानः च; पूर्वः प्रयत्नः, वर्तमानप्रयत्नेन, त्वरितं पराजितः भवति। दृढसाधनया, बुद्धिसम्पन्नः, उत्साहयुक्तः, पर्वतानपि निगलितुं शक्नोति; तर्हि पूर्वप्रयत्नस्य कथं? शास्त्रानुकूलः प्रयत्नः, सर्वोत्तमः; इच्छितफलसिद्धये हितः, अन्यथा हानिकारकः। कस्मिंश्चित् अवस्थायां, स्वस्य अस्थिरत्वेन, अङ्गुल्याः अग्रात् निपीतं जलबिन्दुं अपि पर्याप्तं मन्यते; अन्यस्मिन, भूमिः समुद्रैः, पर्वतैः, नगरैः, द्वीपैः शोभिता, तदपि कर्तव्यविभागाय पर्याप्तं न स्यात्, भूमिः भूमित्वं न प्राप्नोति। शास्त्रानुसारं कर्म, जगति जीवन्तानां प्रथमः पादः; यथा वर्णेषु प्रभा, सर्वकर्मणां साधनम्। यत् मनसि इच्छितं, शास्त्रानुसारं न कृतं, तद् मद्यपक्रीडावत्, मोहकं, फलरहितम्। यथा चिन्तयति, तथा अनुभवति; स्वकर्म एव सत्यम्, अन्यत्, दैवम् अपि, न पृथक् अस्ति। मनुष्यप्रयत्नः द्विविधः—अशास्त्रीयः च शास्त्रीयः च; अशास्त्रीयः प्रयत्नः, हानिकारकः; शास्त्रीयः प्रयत्नः, उत्तमं फलम् ददाति। यथा द्वौ मल्लौ युध्येते, तथा द्वौ प्रयत्नौ—स्वकीयः परकीयः; तयोः, बलिष्ठः सदा विजयी। यदि शास्त्रीयप्रयत्नात् अपि हानिः जायते, तदा तस्य हानिकारकस्य प्रयत्नः बलिष्ठः इति ज्ञातव्यम्। श्रेष्ठप्रयत्नं आश्रित्य, दन्ते दन्तं पीडयेत्; शुभं अशुभं प्रति प्रवर्त्य, वर्तमानप्रयत्नेन पूर्वप्रयत्नं जयेत्। 'पूर्वप्रयत्नः मां बाधते' इति चिन्तनं, बलात् त्याज्यं; प्रत्यक्षवर्तमानकर्मात् तद् न अधिकम्। यावत् पूर्वप्रयत्नः, अशुभः, स्वयमेव क्षीणः भवति, तावत् स्वप्रयत्नं सततं कुर्यात्। निःसन्देहं, दोषः वर्तमानगुणैः, पूर्वदोषः, नश्यति; यथा ह्यद्यगुणैः ह्यः दोषः नश्यति। मिथ्यादैवं परित्यज्य, दृढमनसा, सदैव प्रयत्नं कुर्यात्, संसारसागरात् पारं गन्तुं, ऐश्वर्यं च प्राप्तुं। मनुष्यः, निष्क्रियया, मनुष्यानां गधानां च समत्वं न साधयेत्; प्रयत्नं शास्त्रानुसारं कुर्यात्, उभयोर्लोकयोः सिद्ध्यर्थम्। स्वप्रयत्नं आश्रित्य, संसारगुहात्, मृगः जलकूपात् इव, बलात् निष्क्रान्तव्यम्। प्रतिदिनं, स्वकर्मणि, आत्मनं परीक्षेत्, पशुवत् कर्म त्यजेत्, आर्यजनस्य योग्यं आचरितव्यम्। सुखमयं अन्नपानं गृहस्थे स्वल्पं, कोमलं; किन्तु कृमिरिव व्रणं आस्वाद्य, यौवनं भस्मीकृत्य न नश्येत्। एवं, शास्त्रस्य उपदेशेन, प्रयत्नस्य महत्त्वं, मुक्त्याः स्वरूपं, जीवस्य प्रवृत्तिं, मनुष्यस्य श्रेष्ठत्वं च, भगवतः वाक्यैः विषदं प्रतिपादितम्।