अत्र, ज्ञानचक्षुषा यथासम्भवम् प्रत्यक्षवत् दृष्ट्या व्यासमहर्षिं द्वात्रिंशं स्मरामि। तेषु, द्वादशजनाः तस्य मनस्समानाः कुलधर्मसाधारणा अभवन्; दशजनाः सर्वलक्षणैः तस्यैव सदृशाः, शेषाः कुलात् भिन्नलक्षणाः। अद्यापि व्यासः वाल्मीकिः भ्रुगुः अङ्गिराः पुलस्त्यः च अन्ये च तद्वत् पुनः पुनः प्रादुर्भवन्ति। विविधासुरसमूहाः, ऋषयः, देवाः च युगपद् अथवा पृथक् पुनः पुनः उत्पद्यन्ते नश्यन्ति च। ब्रह्मणः सप्तदशद्वयः कालचक्राणि—अतीतानि, वर्तमानानि, भविष्यतानि—एषः लोकः, अन्ये लोकाः, त्वं, अहं च—सर्वं ज्ञातवान्। एवं, समयानुसारं, व्यासमहर्षेः अद्भुतकर्मणः दशमावतारः दूरदर्शिनः रूपेण अभिज्ञायते। वयं बहुवारं व्यासः वाल्मीकिः च अभवाम; वस्तुतः वयं त एव विविधरूपेण, विविधचिन्तया प्रादुर्भूताः। अद्यापि, अस्यैव कृत्या वाराष्टककथा पुनः रचिता भविष्यति; तथा च, भारताख्यं इतिहासं पुनः नूतनरूपेण प्रणीयते। वेदविभागं कृत्वा, कुलकीर्तिं स्थाप्य, सः ब्रह्मस्थानं प्राप्य, ततो वैदेहलिबेरशनं प्राप्य मोक्षं गच्छति। दुःखभीवरहितः, शान्तः, मुक्तः, विकल्परहितः, जीवन्मुक्तः, मनःनिगृहीतः—एवं व्यासः निर्दिष्टः। धनैः, बन्धुभिः, आयुषा, कर्मणः, ज्ञानेन, विवेकेन, क्रियाभिः च, प्राणीः सर्वत्र सृष्टौ पुनः पुनः समाना भवन्ति। शतशः कल्पानां प्रवृत्तौ, कदाचित् प्राणीः सन्ति, कदाचित् न सन्ति; एषा माया न अन्तः, एवं प्रवर्तते। अनन्तजीवानां परम्परा बीजपिण्डवत् पुनः पुनः रोप्यते, न विरामः। तद्वत्, तेनैव अथवा अन्येन विन्यासेन, पुनः पुनः सृष्टिरूपाणि समुद्रतरङ्गवत् कालसागरस्य उत्पद्यन्ते। शान्तचित्तः, क्षुभारहितः, सर्वसन्देहपरित्यक्तः, स्वस्वरूपे स्थितः, परमशान्तिरसपुष्टः, आवरणरहितः, मुनिः तिष्ठति। यथा जलं सौम्यरूपेण वा तरङ्गरूपेण वा तदैक्यम्, एवं समुद्रे देहवान् वा देहरहितः च, मुक्तिः तुल्या। देहवान् वा देहरहितः, तव मुक्तिः तत्र न निर्भरति; यः कदापि खाद्यस्य स्वादं न अनुभूतवान्, तस्य तत्र अनुभवः कथं स्यात्? हे मुनिश्रेष्ठ, जीवन्मुक्तं प्रत्यक्षवत् पश्यामः, परन्तु तस्य अन्तःचिन्तनं न जानिम। देहयुक्ताः वा देहरहिताः वा, अभेदस्वरूपाणां मध्ये का भेदः? यत् जलं तरङ्गरूपेण तद् सौम्यरूपेण अपि तत्। जीवन्मुक्ताः वा देहरहिताः वा, तेषां मध्ये किंचित् भेदः नास्ति; वातः चलति वा स्थिरः वा, सः एव वायुः। देहवान् वा देहरहितः, तत्र मुक्तिः न निर्भरति; अद्वैतैक्ये अस्ति, तत्र भेदः नास्ति। अतः, शृणु इदानीं, एषा शिक्षाः, श्रोत्रस्य भूषणम्, अज्ञानतमःनाशिनी ज्ञानम् यद् अहं त्वां दास्यामि। हे रघुवंशशिरोमणे, अस्मिन्संसारजगति, सर्वं पूर्णमनुष्यप्रयत्नेन एव प्राप्त्यते। यथा चन्द्रः उदितः हृदयस्य शीतलानन्दं ददाति, एवं प्रयत्नस्य फलम् स्वयमेव प्रयत्नेन लभ्यते, अन्यथा न। यत् प्रयत्नगतं प्रत्यक्षं दृश्यते, तदेव सत्यम्; यत् मोहात् कल्पितं, तद् दैवम्, तद् शून्यम्, तन्नास्ति। यत् मनःकाययोः क्रिया, यद् विवेकिनां शिक्षया शास्त्रानुगता, सा प्रयत्नः फलदायिनी; अन्यथा, मोहिनां क्रिया। यः इच्छितम् लक्ष्यं यत्नेन क्रमशः साधयति, सः नूनं तत् प्राप्नोति; अन्यथा, मध्यमार्गे अपि न निवर्तते। मानुषप्रयत्नेन, कश्चित् प्राणी त्रिलोकाधिपत्यं, इन्द्रतेजः प्राप्तवान्। प्रयत्नेन, कश्चित् दुर्लभः, चैतन्यविकासेन, ब्रह्मपदं, सृष्टिपद्मासनं प्राप्तवान्। प्रयत्नसारः, स्वबलात्, कश्चित् दुर्लभः, पुरुषोत्तमपदं, गरुडध्वजं प्राप्तवान्। प्रयत्नेन, कश्चित् स्त्रीरूपकाययुक्तः, शशांकशेखरपदं प्राप्तवान्। प्रयत्नः द्विविधः—पूर्वः वर्तमानः च; पूर्वः शीघ्रं वर्तमानप्रयत्नेन, निश्चितकर्मणा, पराजितः। दृढसाधनया, विवेकयुक्तः, उत्साहयुक्तः, पर्वतानपि निगलति; पूर्वप्रयत्नस्य कथायाः किम्? शास्त्रानुगतप्रयत्नः उत्तमं मानुषसिद्धिम्; इच्छितफलसिद्धये हितकरः, अन्यथा अहितकरः। कस्यचित्, स्वस्वभावस्थैर्याभावात्, एको जलबिन्दुः अङ्गुल्याः अग्रे निपीडितः, तस्य बहुलः इव दृश्यते; अन्यस्य, पृथिव्याः समुद्रगिरिनगरद्वीपैः शोभिता, तस्य कर्तव्यविभागे पर्याप्तः न, पृथिवी पृथिवी न भवति। शास्त्रानुसारकर्म, लोकजीविनां प्रथमपदं; रङ्गमध्ये प्रकाशवत्, सर्वकर्मणां साधनम्। यत् मनसि इच्छितम्, परन्तु शास्त्रानुसारं न कृतम्, तद् मदनाक्रीडावत्, मोहदायकम्, फलदायकम् न। यथा चिन्तयति, तथा अनुभवति; स्वकर्म एव सत्यम्, अन्यत् दैवम् अपि न पृथक्। मानुषप्रयत्नः द्विविधः—अशास्त्रनियमितः शास्त्रनियमितः च; अशास्त्रनियमितः प्रयत्नः अहितकरः, शास्त्रनियमितः प्रयत्नः परमहितकरः। यथा द्वौ मल्लौ युध्येते, तथा द्वौ मानुषप्रयत्नौ—स्वस्य, परस्य च; तयोः, बलिष्ठः सदा विजयी भवति।