एवं अनन्तानि भूतजगतां लोकानि मृतानि, म्रियमाणानि, भविष्यन्ति च, प्रत्येकं स्वयमेव प्रादुर्भवन्ति। यथा तीव्रेण वायुनाऽऽकुलितं तृणं, भूतैः त्रासिताः बालकाः, शुद्धाकाशे मुक्ताफलमाला, कम्पमानवृक्षमध्यगताः नौकाः च—एवं विविधरूपेण भूतानि सञ्चरन्ति। स्वप्नबुद्धौ यथा, वा स्मृतिवृक्षः आकाशे, तथा मृतः स्वयमेव स्वस्यान्तराले लोकचेष्टां अनुभवति। तत्र तस्यैव गाढपरिणामेन सा अनुभूति सघनत्वं प्राप्य, जीवस्य अन्तराकाशे 'एष एव लोकः' इति विकसति। पुनः तत्रैव मृतः, जन्ममरणाद्यनुभवसम्पन्नः, तत्रैव पुनः अन्यं लोकं कल्पयति। तत्रापि अन्ये जनाः, तेषु चान्ये, एवं चक्राणि जीवनस्य कदलीस्तम्बस्य स्तरानिव दृश्यन्ते। न तत्र पृथिव्याद्यपञ्चमहाभूतसमूहाः, न मृतानां लोकपरम्पराः; तथापि, तेषां लोकमायाः सञ्जायन्ते। एषा चाज्ञाननदी, अनन्ता विविधसृष्टिकर्त्री, मन्दबुद्धीनां दीर्घनदीव, यस्याः तरङ्गाः जगत्सृष्टिं निर्मिमीत। राम, परमार्थसागरस्योपरि सृष्टितरङ्गाः पुनः पुनरुत्थाय पतन्ति—एते एव, अपरिमिताश्चान्ये। केचित् सर्वथा तुल्याः, कुलधर्मेण मनसि च; केचित् अंशतः, केचित् सर्वथा भिन्नाः। तत्र अहं द्वात्रिंशं व्यासं ऋषिं स्मरामि, यथाशक्यं ज्ञानचक्षुषा प्रत्यक्षवत् निरीक्षितम्। तेषु द्वादश जना व्यासवत्समानमना, कुलधर्मसाम्येन; दश सर्वलक्षणैः तुल्याः, अवशिष्टाः कुलात् भिन्नाः। अद्यापि व्यासो वाल्मीकिश्च, भृगुरङ्गिराः पुलस्त्यादयश्च, पुनः पुनः उत्पद्यन्ते। असुरर्षिदेवगणाः अपि, कदाचित्समं, कदाचिदेकैकशः, पुनः पुनः जायन्ते लीयन्ते च। सप्तत्यधिकद्वौ ब्रह्मविन्यस्तचक्राणि—अतीतानि, वर्तमानानि, भविष्यन्ति च—एष एव लोकः, अन्ये, त्वं, अहं च—सर्वं वेदहम्। एवं कालानुगतेन व्यासस्यास्य महात्मनः अवतरणं दशमं दृष्ट्वा, सः अद्भुतकृत् इति विज्ञायते। वयं च, बहुवारं व्यासो वाल्मीकिश्च अभवाम, वस्तुतः वयं एव वर्तामहे, नानारूपैर्नानाभावैश्च। अद्यापि अनेनैव वारणाष्टकाख्यां कथां पुनः रचयिष्यति; पुनश्च नूतनं भारताख्यं इतिहासं रचयिष्यति। वेदविभागं कृत्वा, स्वकुलकीर्तिं स्थापयित्वा, सः ततः ब्रह्मभावं प्राप्य, पश्चात् वैदेहमुक्तिं लभते। दुःखभीवरजितः, शान्तः, मुक्तः, निरवकल्पः, जीवन्मुक्तः, जितात्मा—एवं व्यासः उच्यते। धनेन, बन्धुभिः, वयसा, कर्मणा, ज्ञानविज्ञानक्रियाभिः, भूतानि सर्वत्र सृष्टौ समाना एव पुनः पुनः दृश्यन्ते। कदाचित् शतशः सृष्टिचक्रेषु, भूतानि सन्ति वा न सन्ति वा; कदाचिदियं माया अनन्तया प्रवर्तते। अनन्तभूतसन्ततिः परिवर्तते, यथा बीजानां राशिः पुनः पुनः क्षिप्यते। तेनैव व्यवस्थया, अथवा अन्यया, पुनः पुनः सृष्टिरूपाणि समुद्रतरङ्गानिव उत्पद्यन्ते। शमितचित्तः, निर्विकल्पः, सर्वसंशयविनिर्मुक्तः, स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः, परमशान्तिरससन्तुष्टः, आवरणरहितः पण्डितः तिष्ठति। यथा सलिलं शान्तरूपेण वा तरङ्गरूपेण च तद्रूपमेव, तथैव सागर इव देहवान् वा अदेहवान् वा स्वातन्त्र्ये स्थितः। देहयुक्तः वा अदेहवान्, तव मुक्तिः तत्र नापेक्ष्यते; यः कदापि स्वाद्वान्नं न पश्यति, तस्य भोजनानुभवः कथं स्यात्। हे मुनिश्रेष्ठ, जीवन्मुक्तं प्रत्यक्षवस्तुवत् पश्यामः, तु तस्य अन्तरिच्छा न जानिमः। देहयुक्तानां वा अदेहवानां वा, अभेदस्वरूपाणां, कः भेदः? यद् यद् सलिलं तरङ्गरूपेण, तत् शान्तरूपेण अपि तद्रूपमेव। न हि किञ्चिद् भेदः देहयुक्तानां वा अदेहवानां वा; वातः चलति वा स्थिरो वा, स एव वायुर्भवति। देहयुक्तः वा अदेहवान्, मुक्तिः तत्र नापेक्ष्यते; यदा अद्वैतं तिष्ठति, तदा अविभाज्यमेव। अतः शृणु इदानीं मम उपदिश्ये ज्ञानमिदं, यत् श्रोतृणां भूषणं, यदज्ञानतमः नाशकं। रघुवंशशिरोमणे, अस्मिन्संसारचक्रे, सर्वं सदा पूर्णेन यथोचितेन मानवप्रयत्नेन एव लभ्यते। यथा चन्द्रः उदितः शीतलां हर्षां जनयति, तथा प्रयत्नफलं केवलं स्वयमेव लभ्यते, नान्यथा। यत् प्रयत्नगतिफलं प्रत्यक्षं दृश्यते, तत् सत्यम्; यत् मोहितैः कल्प्यते दैवमिति, तत् नास्ति। यद् मनःकायस्य क्रियते, तद् शास्त्रज्ञैः उपदिष्टं यत्, तदेव सत्प्रयत्नः, फलदायकं; अन्यत् तु मुग्धकर्मैव। यः कश्चित् काङ्क्षितं फलं क्रमशः इच्छन् प्रयतते, स नूनं तद् प्राप्नोति; न चेत्, मध्यमार्गे अपि न निवर्तते। मानवप्रयत्नेन कश्चित् जीवः त्रैलोक्याधिपत्यं, इन्द्रतेजः च प्राप्नोति। प्रयत्नेनैव कश्चित् विरलः चेतनाविकासेन ब्रह्मपदं, सृष्टिपद्मासनं लभते। प्रयत्नसारात् स्वशक्त्या कश्चिद् विरलः पुरुषोत्तमत्वं प्राप्तवान्, मनुष्याणां श्रेष्ठत्वं, गरुडध्वजत्वं च। एवं राम, अनाद्यविद्यया सृष्टिचक्राणि, जीवसमूहाः, ऋषिप्रवराः, देवासुरगणाश्च, पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च, तेषां स्वरूपपरम्परायाः रहस्यमेतत् मया कथितम्।