एवं तस्मिन् सभायां तेजसा समन्वितः स महात्मा वसिष्ठः, सर्वान् सेवकान् आदृत्य, परमं ज्ञानोपदेशं शमप्राप्तये मोहमूलहरणाय च सम्यक् कथयामास। स वसिष्ठः, यः साक्षात् ब्रह्मविदां वरिष्ठः, जगतः शान्त्यर्थं सृष्ट्यादौ भगवता पद्मयोनेन यद् उपदिष्टं ज्ञानं, तदिदानीं विस्तरेण प्रवक्ष्यामि इति प्रतिजज्ञे। तत्र रामः प्रणिपत्य वसिष्ठं प्राह—“भगवन्, त्वं मोक्षशास्त्रं विस्तीर्णं कथयिष्यसि, किन्तु अद्य मम यः संदेहः उत्पन्नः, तं कृपया अपानय।” स च संदेहः—“शुकस्य पिता व्यासः सर्वज्ञो महातपस्वी च, देहातीतो मुक्तः; कथं तस्य पुत्रः अपि मुक्तः इति?” वसिष्ठः प्राह—“सूर्यस्य परमप्रभायाम्, त्रैलोक्यस्य अनन्ताः अणवः उत्पद्यन्ते लीयन्ते च, तथापि तेषां गणना कदापि न शक्या। अद्यापि त्रिषु लोकेषु अनन्ताः समूहाः सन्ति, ये न गणनीयाः, न च कश्चन तेषां किञ्चिदपि गणयितुं शक्नोति। भविष्यति च, परे परे सर्गे, परमाम्भोधौ अनन्ततरङ्गाः उत्पत्स्यन्ति; तेषां गणनायाः उपायः नास्ति। यद् अतीतानां, भविष्यतां च सर्गपरम्परायाम्, तेषां विचारः युक्तः; किं तु ये अद्य सन्ति, तेषां विषये किम् उक्तुं शक्यते? ये पशवः, मनुष्याः, देवाः वा विनश्यन्ति, हे राम, तत्रैव ते तत्त्वं पश्यन्ति। हृदय एव सूक्ष्मयाननाम्नि त्रैलोक्यं स्थितम्; आकाशे मनोमयशरीरे अजः आत्मा आकाशस्य सारं अनुभवति। एवं, अनन्तानि भूतलोकानि मृतानि, म्रियन्ते, भविष्यन्ति च; प्रत्यक्षम् एव तानि प्रभवन्ति। तीव्रेण वातेन कम्पिततृणवत्, भूतदर्पेण भीतबालवत्, निर्मले व्योम्नि मुक्तामालावत्, कम्पमानतरुषु नौकावत्, स्वप्नसंज्ञायाम्, स्मृतिवृक्षवत् व्योम्नि च, मृतः स्वयमेव लोकचेष्टां अनुभवति। तत्र, तीव्रविपाकेन, सा एव अनुभूति घनिभूता भवति, जीवस्य व्योम्नि ‘एष एव लोकः’ इति विस्तार्यते। पुनः तत्रैव, स मृतः जन्ममरणाद्यनुभवसम्पन्नः, तत्रैव अन्यं लोकं कल्पयति। तत्र अन्ये जनाः, तेषु चान्ये; एषा संसारपरम्परा कदलीस्तम्बपरतन्तुवत् दृश्यते। न तत्र स्थूलमहाभूतसमूहाः, न मृतानां लोकपरम्पराः; तथापि तेषां भूतानां लोकमायाः सम्भवन्ति। अज्ञानं, अनन्तं, विविधजन्यं, मन्दबुद्धीनां दीर्घनदीवत्, तस्य तरङ्गाः लोकसर्गं कुर्वन्ति। हे राम, परमार्णवस्य उपरि सर्गतरङ्गाः पुनः पुनः उत्थाय पतन्ति—एते एव, अपरिमिताश्च। केचित् सर्वथा तुल्याः, कुलधर्मे, मनोगुणे च; केचित् अंशेन तुल्याः, केचित् सर्वथा भिन्नाः। तत्र, अहम्, ज्ञानचक्षुषा यथाशक्ति प्रत्यक्षवत्, द्वात्रिंशं व्यासं स्मरामि। तेषु द्वादश जनाः तस्य मनस्समानाः, कुलधर्मसमानाः; दश सर्वलक्षणैः तुल्याः, अन्ये तु कुलात् भिन्नाः। अद्यापि, व्यासवाळ्मीकिनौ, भृग्वङ्गिरःपुलस्त्यादयः, अन्ये च समुत्पत्स्यन्ति। असुरर्षिदेवगणाः अपि पुनः पुनः जायन्ते लीयन्ते च, कदाचित् समुच्चयेन, कदाचित् पृथक्। द्विसप्तत्यधिके ब्रह्मकल्पे—अतीते, वर्तमान, भविष्यति—एष एव लोकः, अन्ये, त्वं, अहम् च—सर्वं अहम् जानामि। एवं, कालक्रमेण, स व्यासः महाकर्ता दशमोऽवतारः इति प्रसिद्धः। वयं अपि, पुनः पुनः, व्यासवाळ्मीकिनाव् अभवाम; वस्तुतः वयं एव एते, नानारूपे, नानाभावे च। अद्यापि, अनेनैव, वाराष्टकाख्यानं पुनः रचयिष्यते; पुनश्च, भारताख्यं नूतनं इतिहासं रचयिष्यति। वेदविभागं कृत्वा, स्वकुलस्य कीर्तिं स्थाप्य, स ब्रह्मभावं प्राप्य, ततो वैदेहमुक्तिं लभते। शोकभयवर्जितः, प्रशान्तचित्तः, मुक्तः, विकल्परहितः, जीवन्मुक्तः, जितेन्द्रियः—एवम् एव व्यासः कथ्यते। वित्तबन्धुवयःकर्मज्ञानबुद्ध्याचरणैः, प्राणिनः प्रतिसर्गे प्रतिसर्गे तुल्याः भवन्ति। कदाचित् शतशः सर्गपरम्परासु, ते प्राणी भवन्ति, न वा; कदाचित् एषा मायैवम् अनन्तरूपेण प्रवर्तते। अनन्तजीवपरम्परा, बीजपुञ्जवत्, पुनः पुनः विकारमुपैति, न विरमति। तेनैव, अथवा अन्येन प्रकारेण, सर्गरूपाणि पुनः पुनः समुद्रतरङ्गवत् उत्पद्यन्ते। शमितचित्तः, निराकुलः, सर्वसंशयरहितः, स्वस्वरूपे स्थितः, परमानन्दरसपूर्णः, आवरणरहितः, स पण्डितः तिष्ठति। यथा जलं सौम्यरूपेण वा तरङ्गरूपेण, तद्वत्, समुद्रे देहिनः, अदेहिनः च, मोक्षः समः। देहवत् वा अदेहवत्, तव मोक्षः तत्र नाधिकृतः; यः कदापि न स्वादयति, तस्य भोजनानुभवः कथं स्यात्? हे मुनिश्रेष्ठ, वयं जीवन्मुक्तं प्रत्यक्षमिव पश्यामः; किन्तु तस्य अन्तरिच्छां न जानिमहि। देहिनां, अदेहिनां च, मुक्तानां, या अद्वैतस्वरूपा, तेषां कः भेदः? यद् जलं तरङ्गरूपेण, तत् सौम्यरूपेण अपि तद्वत्। देहिनः, अदेहिनः च, मुक्तानां, किञ्चिदपि भेदः नास्ति; यथा वातः चलति, स्थिरो वा, स एव वायुर्भवति।