यः ज्ञानप्रणाली रामायात्र निवसति, तस्य शीघ्रं शिक्षणं कर्तव्यं, हे ब्रह्मन्, तं उपदेशय स्वयमेव, येन स विश्रान्तिं प्राप्स्यति। रामः निःकलुषः, तस्य मनसि प्रेरणायाः आवश्यकता नास्ति; तस्य मुखं निर्मलदर्पणे सहजमेव प्रतिबिम्बितम्। तस्मै विरक्ताय शिष्याय तदज्ञानं, शास्त्रार्थः, तथा अखण्डितकौशलं दातव्यं। यः शिष्यः न भवति, यः विरक्तः न भवति, तस्मै यत् उपदिश्यते, तत् दूषितं भवति, गोदुग्धं श्वदन्तश्लेष्मणा मिश्रितमिव। ये रागभयक्रोधरहिताः, येषां स्वामित्वं नास्ति, सर्वकल्मषवर्जिताः, तैः यत् वक्तव्यं, तस्मिन्नेव मनः विश्रामं प्राप्नोति। गाधिपुत्रेण एवं उक्ते, व्यासः नारदः च पूर्वगणाः ऋषयः तं वाक्यं प्रशशंसुः—"साधु साधु" इति। ततः तेजस्वी महर्षिः वसिष्ठः, राजा समीपस्थितः, ब्रह्मपुत्रवत् दीप्तिमान्, वदति स्म। सः उवाच—"हे ऋषे, यत् त्वया उपदिष्टं, तत् विघ्नरहितं करिष्यामि; हि, गुणिनां वचनं कः उल्लंघयितुं क्षमः?" आज्यदिवसः, रामादिराजकुमाराणां मनःतमः ज्ञानदीपेन अपाकरोमि, यथा दीपः रात्रेः तमः निहन्ति। मम स्मृतौ अखण्डितं तदज्ञानं अस्ति, यत् पद्मजेन निशधगिरौ संसारे मोहशान्तये उक्तम्। एवं महात्मा वसिष्ठः, यः सभासद्भिः पूजितप्रभामण्डलः, तं परमं शिक्षां, अज्ञाननाशाय शान्तिप्राप्तये, उपन्यासम् आरभत। यत् ज्ञानं पद्मजेन सृष्ट्यादौ लोकशान्तये उक्तं, तदहं इदानीं कथयिष्यामि। हे मह्यं पूज्य, त्वं मोक्षशास्त्रं विस्तृतं वक्ष्यसि; इदानीं मम संशयं अपाकरोतु। शुकपिता सर्वज्ञः व्यासः महातपस्वी मुक्तः, शरीरातीतः; तस्य पुत्रः अपि कथं मुक्तः इति? सूर्यस्य परमप्रभायाम्, त्रिलोकसङ्ख्यात् अणवः उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च, किन्तु गणनायाः सीमा नास्ति। अद्यापि त्रिलोक्यां अनन्तसमूहाः सन्ति, तेषां गणना न शक्यते, किञ्चिदपि विवृण्वन्तु न शक्यन्ते। अनागतधारणायाम्, परमसागरस्य सृष्टिवेगाः समुत्पद्यन्ते; तेषां गणनायाः उपायः नास्ति। याः सृष्ट्याः अनुक्रमे जाताः, याः भविष्यन्ति, तेषां चिन्तनं युक्तम्; किन्तु वर्तमानाः किं कथ्यन्ते? यत् पशुषु, मनुष्येषु, देवेषु च विनश्यति, तत्र एव तत्त्वं अनुभूयते। हृदय एव सूक्ष्मयाननाम्ना त्रिलोक्यः सन्ति; आकाशे मनोदेहेन अजः आकाशसारं अनुभवति। एवं अनन्तलोकाः जीविताः, मृताः, भविष्यन्ति च, प्रत्येकः स्वयम् उत्पद्यते। तीव्रवायुनाः तृणानि यथा कम्पन्ते, भूतैः बालाः यथा त्रस्यन्ति, मुक्ताजालम् आकाशे यथा, नौका वृक्षेषु यथा कम्पन्ते— स्वप्नबोधे यथा, स्मृतिवृक्षः आकाशे यथा, तथा मृतः स्वयम् लोकगमनं अनुभवति। तत्र गाढपरिणामेन, स अनुभवः जीवस्य आकाशे सघनः भवति—"एष एव लोकः" इति। पुनः तत्र, मृतः जन्ममरणाद्यनुभूतिसम्पन्नः, तत्र एव अन्यं लोकं कल्पयति। तत्र अन्ये जनाः सन्ति, तेषु अपि अन्ये; एते संसारचक्राः कदलीस्तम्बवर्णाः दृश्यन्ते। न तत्र स्थूलपञ्चमहाभूतसमूहः, न मृतानां लोकानुक्रमः, तथापि तेषां लोकमाया उत्पद्यते। अज्ञानं अनन्तं, विविधता-निर्माणे प्रवृत्तं, मन्दमति-नदीरूपं, तस्य तरङ्गाः लोकसृष्टिं जनयन्ति। हे राम, परमसागरस्य तत्त्वे सृष्टितरङ्गाः पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च—एते एव, अनन्ताः च। केचित् सर्वथा समानाः, वंशे, मनसि च; केचित् अंशतः समानाः, केचित् सर्वथा भिन्नाः। तत्र, अहं व्यासं द्वात्रिंशं स्मरामि, ज्ञानचक्षुषा यथाशक्ति, प्रत्यक्षदृष्टिवत्। तेषु द्वादश व्यासाः मनसि समानाः, वंशगुणैः संयुक्ताः; दश सर्वलक्षणयुक्ताः, अन्ये वंशात् भिन्नाः। अद्यापि व्यासः वाल्मीकि च, भृगुः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः च, अन्ये च उत्पत्स्यन्ति। असुरगणाः, ऋषिगणाः, देवगणाः पुनः पुनः जन्मयन्ति, लीयन्ते च, कदाचित् सह, कदाचित् पृथक्। ब्रह्मणः सप्तत्रिंशत् कल्पाः—अतीतान्, वर्तमानान्, अनागतान्—एष लोकः, अन्ये, त्वम्, अहम्, सर्वं ज्ञातम्। एवं व्यासस्य अद्भुतकर्मणः अवतरणं दशमं दूरदर्शिनः रूपं ज्ञायते। वयं बहुशः व्यासः वाल्मीकि च अभवत्; वयं एव विविधरूपे, विविधसंकल्पे प्रकटिताः। अद्यापि अस्यैव द्वारा वाराष्टककथा पुनः रचिता भविष्यति; पुनः भारताख्यं इतिहासं नवं कृतं भविष्यति। वेदविभागं कृत्वा, वंशकीर्तिं स्थाप्य, सः ब्रह्मपदं प्राप्य, ततः वैदेहमुक्तिं प्राप्स्यति। दुःखभयवर्जितः, शान्तः, मुक्तः, विकल्परहितः, जीवन्मुक्तः, जितमनाः—एवं व्यासः वर्णितः।