यः कश्चन पुरुषः, यस्य लोके न कीर्त्यर्थं न वित्तार्थं नापि सुखार्थं किञ्चिद् कारणं विद्यते, तस्यापि भूतले विषयसुखेषु न काचित् रतिरस्ति—स एव जीवन्मुक्त इति कथ्यते। यावत् तत्त्वज्ञेयस्य साक्षात्कारः न जातः, तावत्, प्रिय राम, जीवस्य विषयेषु वैराग्यं न जायते, यथा शुष्कमरण्ये लता न प्रवर्धते। अतः, रघुनन्दन, ज्ञेयस्य साक्षात्कारवान् यः सः, तस्मिन् एव विषयक्षेत्रेषु अनिष्टेषु न तस्य हृदि प्रमोदः जायते। यद् यद् रामः प्रत्यक्षं सत्यम् अधिगच्छति, तत् एव राघवस्य चित्तं विश्रान्तिं लभते। रामस्य मनः केवलं शुद्धैकभावे विश्रान्तिं इच्छति, यथा शरत्कालस्य शोभा जलनिधौ विश्रान्तिम् इच्छति। अत्र, महात्मनः राघवस्य चित्तविश्रान्तये, पूज्यः वसिष्ठः मुनिः स्वमतं व्याख्यातुम् आरभ्यते। स एव रघुकुलस्य स्वामिः कुलगुरुश्च, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, त्रिकालदर्शी च निर्मलदृष्ट्या। वसिष्ठः, भगवन्, त्वयैव कदाचित् अस्माकं विरोधनिवारणाय महात्मनां हिताय यद् उपदिष्टं, तत् किम् स्मरसि? निःशधशिखरे, देवदारुवने, भगवता पद्मभुवा विपुलं ज्ञानं मुनिभ्यः उपदिष्टम्। येन, ब्रह्मन्, विवेकयुक्तस्य ज्ञानात् एषा वृत्तिः परिवर्तते; संसारी पुरुषः अपि ज्ञानरश्मिना तमः यथा नश्यति, तथा शान्तिम् अधिगच्छति। तदेव ज्ञानोपायं अत्र स्थितस्य रामस्य शीघ्रं उपदिश; येन सः विश्रान्तिम् अवाप्स्यति। न हि प्रवर्तयितव्यम्; रामः मलरहितः, यथा निर्मले दर्पणे मुखप्रतिबिम्बं स्वयमेव दृश्यते। तत् ज्ञानं, शास्त्रार्थः, अविच्छिन्नदक्षता—एतानि सर्वाणि विरक्तशिष्ये उपदातव्यं। अविरक्ते, अशिष्ये च यद् उपदिश्यते, तत् दूषितं भवति, यथा शुनः-छिष्टं पयः। ये विरक्ताः, निरभीताः, निरकोपाः, अममाः, सर्वमलवर्जिताः, यद् युष्माभिः उक्तं, तत्रैव अस्य चित्तं विश्रान्तिं लभते। गाधिपुत्रेण एवं उक्ते, व्यासनारदप्रमुखाः मुनयः तं वाक्यम् अनुन्मन्यन्त, 'साधु साधु' इति स्तुवन्तः। ततः तेजस्वी महर्षिः वसिष्ठः, राजा समीपे स्थित्वा, ब्रह्मपुत्रवत् दीप्तिमान्, इदं वचनम् अब्रवीत्। भगवन्, यत् त्वया उपदिश्यते, तत् अहम् अविघ्नेन करिष्यामि; हि धर्मवतां वचनं कः अपि समर्थः सन् अपि उल्लङ्घयितुम् इच्छेत्? अद्यैव अहम् रामादिराजपुत्राणां मनस्तमः ज्ञानदीपेन यथा रात्रौ दीपः, तथा निवारयिष्यामि। यत् पद्मजेन निःशधपर्वते संसारमोहशान्तये उपदिष्टम्, तत् ज्ञानं अहम् अनवरतं स्मरामि। एवं स महात्मा, यः सभायाः सेवकैः पूजिततेजाः, वसिष्ठः, अज्ञाननाशाय, शमप्राप्तये, परमं ज्ञानोपदेशं प्रवर्तयामास। यत् पद्मजेन सृष्ट्यादौ लोकशान्तये उपदिष्टं ज्ञानं, तद् अहम् अधुना सम्प्रवक्ष्यामि। भगवन्, त्वं मोक्षशास्त्रं विस्तीर्णं वक्ष्यसि; अद्य तु मम एषः संशयः निवार्यताम्। शुकपितुः व्यासः सर्वज्ञः महातपाः, देहातीतः मुक्तः; कथं तस्य पुत्रः अपि मुक्तः इति? सूर्यतेजोमण्डले, त्रिलोक्यः अणवः अनन्ताः उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, तेषां संख्या न कदापि शक्या। अद्यापि त्रिलोक्यां असंख्यकाः जनसमूहाः सन्ति; तेषां गणनां कर्तुं न शक्यते, नापि अल्पानाम् अपि। भविष्यति च, परमार्णवे सृष्टितरङ्गाः उदयिष्यन्ति; तेषां सर्वेषां गणनायाः उपायः न विद्यते। अतीतानां, भविष्यतां च सृष्टिक्रमस्य विचारः युक्तः; किं तु वर्तमानानां विषये किं वदेत्? यद् यद् तिर्यग्जनमानुषदेवानां नश्यति, तत्रैव तदेव तत्त्वं पश्यति, हे राम। हृदय एव सूक्ष्मयाननाम्नि त्रिलोक्यः स्थिताः; आकाशे च मनोमये देहे अजः आकाशसारं अनुभवति। एवं, असंख्यकाः जीवलोकाः मृताः, म्रियन्ते, भविष्यन्ति च, प्रत्येकं स्वयमेव उत्पद्यन्ते। यथा तीव्रवातेन कम्पितं तृणम्, भूतभीतबालकाः, नीलगगने मुक्ताफलमाला, द्रुमकम्पे नौकाः च, तथा। यथा स्वप्नबोधे, यथा स्मृतिवृक्षः गगने, तथा मृतः जीवः स्वयमेव लोकविचारं अनुभवति। तत्र, तस्य अनुभवः तीव्रपरिणामेन सघनः सन्, जीवस्य अन्तराकाशे 'एष एव लोकः' इति प्रस्फुटति। पुनः तत्रैव मृतः सः, जन्ममरणाद्यनुभवयुक्तः, तत्रैव अन्यं लोकं पुनः कल्पयति। तत्र अन्ये जनाः, तेषु चान्ये; एषः संसारचक्रः कदलीस्तम्बपरतन्त्रमिव दृश्यते। न तत्र स्थूलभूतगणाः पृथिव्यादयः, न मृत्युलोकानां क्रमः; तथापि मृतस्य लोकमायाः जायन्ते। एषा अज्ञाननदी, अनन्ता, विविधसर्जनसमृद्धा, मन्दबुद्धीनां निमित्तं, तस्याः तरङ्गैः लोकसृष्टिः क्रियते। राम, परमार्णवे सृष्टितरङ्गाः पुनः पुनः उद्गच्छन्ति पतन्ति च—एते एव, अन्ये च असंख्यकाः। केचित् सर्वथा तुल्याः, वंशेन, मनोगुणैः; केचित् अंशेन, केचित् पूर्णतः भिन्नाः च।