शोकभीतिश्रमरहितः सर्वसंशयच्छेदविमुखः स महात्मा ध्यानाय निर्मलस्य मेरोरुच्छ्रयस्य शिखरं समारुह्य स्थितवान्। तत्र सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं निरवधारणमभ्यासपरायणः सन्दीप्यते दीप इव तैलरहितः, स्वात्मनि विश्रान्तः। सर्वचित्तवृत्तिमलक्षयं कृत्वा स्वस्फटिकात्मनि शुद्धः स महात्मा एकत्वावस्थां प्रविशत्, सलिलबिन्दुरिव सागरे लीनः। राम, व्यासपुत्रस्य केवलं यथावश्यकं बुद्धिशुद्ध्युपायः प्रयुज्यते, तत्रैव च समाप्तिः। एतेन सर्वं ज्ञायते, भुवननाथ, न हि विषयसुखानि तं हर्षयन्ति, यथा न रोगाः मुनिं तुष्टिम् जनयन्ति। एष एव निश्चितस्य चित्तस्य लक्षणं यत् विषयसुखानां समूहो न तं हर्षयति। सुखकल्पनया असत्यमूलकं बन्धनं दृढं भवति; तस्यैव कल्पनायाः प्रशान्त्या बन्धनं क्षीणं भवति। राम, वाञ्छाक्षय एव मुक्तिरिति मनीषिभिः कथ्यते; विषयेषु दृढवासना बन्धनं स्मृतम्। बहवः स्वात्मज्ञानसमीपं प्राप्ताः पुनः क्लेशेनैव विषयद्वेषं प्राप्नुवन्ति। यः पश्यति स पण्डितः; यो वेत्ति ज्ञेयज्ञातॄ, स विद्वान्; तस्मिन्महात्मनि विषयसुखानि बलात् अपि न मधुराणि। यस्य न कीर्त्यर्थं न वित्तार्थं नापि कारणान्यपेक्ष्य विषयसुखेषु रागः, स जीवन्मुक्तः उच्यते। यावत् ज्ञेयस्य साक्षात्कारो न जातः, तावत् विषयेषु वैराग्यं न जायते, यथा शुष्कस्थले लता न वर्धते। तस्मात्, हे रघुनन्दन, ज्ञेयदर्शिनः विषयक्षेत्राणि न रमणीयानि स्यु:। यत् रामः यथार्थं शृणोति, तत् तस्य चित्तं विश्रान्तिं यच्छति। रामस्य मनः केवलं शुद्धैकभावे विश्राममिच्छति, यथा शरद्वर्णः सलिलेषु विश्राममिच्छति। अत्र महात्मनः राघवस्य मनः प्रशमाय भगवतः वसिष्ठस्य युक्तिः श्राव्यते। स एव रघुवंशस्य स्वामी कुलगुरुश्च, सर्वज्ञः सर्वदृष्टिः त्रिकालदर्शी च निर्मलदृष्ट्या। वसिष्ठ, भगवन्, यत् त्वया पूर्वं अस्माकं वैरनिवृत्तये महात्मनां हिताय प्रोक्तं, तत् स्मरसि किल? निषधशैले देवदारुवने भगवतः पद्मभवस्य ऋषिभ्यः बहु ज्ञानं प्रदत्तम्। येन बुद्धिसंपन्नः संसारी ज्ञानात् संशान्तः भवति, यथा तमः सूर्यकान्त्या नश्यति। तदेव ज्ञानोपायं अत्र स्थितस्य रामस्य शीघ्रं निवेद्यताम्, येन स विश्रान्तिम् आप्नोति। न प्रेरणायाः आवश्यकता अस्ति; रामः निर्मलः, तस्य मुखं निर्मलदर्पण इव स्वयमेव प्रकाशते। तज्ज्ञानं, शास्त्रार्थः, सततसंपदा च—एतानि सर्वाणि विरक्तशिष्यायोपदेष्टव्यानि। अशिष्याय विरक्ताय च यदुपदिष्टं, तत् मलिनं भवति, यथा शुनः श्लेष्मणा मिश्रितं पयः। ये रागभीतक्रोधवर्जिताः, निरहंकाराः, सर्वमलं त्यक्तवन्तः, तेषां वचनेषु एव मनो विश्राम्यति। गाधिसुतस्य एवं वदतः, व्यासनारदप्रमुखाः मुनयः तद्वचनं 'साधु साधु' इति प्रशशंसुः। ततः तेजसा दीप्तः, राजानं समाश्रित्य ब्रह्मपुत्र इव स्थितः वसिष्ठः ववन्दे। भगवन्, यद् यद् मां शिक्षयसि, तत् सर्वं निर्विघ्नं करिष्यामि; कः हि धर्मवचः उल्लंघयितुं शक्तः सन् अपि साहसयेत्? अद्याहं रामादिराजपुत्राणां चित्ततिमिरं ज्ञानदीपेन निवारयिष्यामि। यत् पद्मसम्भवेन निषधशैले संसारमोहशान्तये यदुक्तं, तत् सर्वं निरवधि स्मरामि। एवं स महात्मा, यं सभासद्भिः पूजिततेजाः, तं परमार्थप्रदं उपदेशं, अज्ञाननाशाय शमाय च, वसिष्ठः प्रव्याहरत्। यद् ज्ञानं सृष्ट्यादौ भगवता पद्मसम्भवेन लोकशान्तये प्रोक्तं, तदहं सम्प्रवक्ष्यामि। भगवन्, त्वं मोक्षशास्त्रं विस्तीर्णं कथयिष्यसि; साक्षात् इदानीं मम संशयं छिन्धि। शुकपितरः सर्वज्ञः व्यासः महातपाः देहातीतः मुक्तः; कथं तस्य पुत्रोऽपि मुक्तः इति मम संशयः। सूर्यतेजसि परमात्मनि त्रिभुवनपरमाणवः उत्पद्यन्ते लीयन्ते च, न तेषां गणना काचित् अस्ति। अद्यापि असंख्ये जीवसमूहे त्रिलोक्यां सन्ति; कोऽपि तान् न गणयितुं न शक्नोति। अनागतेऽपि सृष्ट्युत्थिततरङ्गाः परमाम्भसि भविष्यन्ति; तेषां गणनायाः उपायः नास्ति। यानि भूतानि यानि भाव्यन्ति सृष्टिसन्तत्यां, तेषां विचारः युक्तः; वर्तमानानां तु किं वक्तव्यम्? यद् यद् पशुषु, मनुष्येषु, देवेषु वा विनश्यति, तत्रैव तदेतत् तत्त्वं पश्यति। हृदय एव सूक्ष्मयानाख्ये त्रिलोक्यः सन्ति; गगने मनोदेहे अजः आकाशरसं अनुभवति।