यथा स्वकल्पनया उत्पन्नं इदं जगत् कल्पनायाः निरोधेन लीयते, तथा दग्धस्य जगतः शून्यता निश्चिता इति। अतः, महाबाहो, त्वत्तः मे मनः विश्रामं प्राप्नोति, तत्त्वतः शुद्धतः च मे कथय, मनो मम पुनः संसारस्मिन्मा भ्रमति। एषा निश्चयस्योत्तमा नास्त्यन्या, महर्षे; त्वमेतत्स्वयमेव ज्ञातवान्, गुरोः श्रवणेनापि। अत्र केवलं अखण्डचैतन्यात्मैव विद्यते, नान्यत् किञ्चित्; स च चिन्तया बद्धः, चिन्तानिवृत्त्या मुक्तः। यः एतद् स्पष्टं वेत्ति, स महात्मा सर्वेषु भोक्तव्यमेषु, दृश्येषु च, वैराग्यं लभते। त्वमपि, महाबाहो, सुखेषु च दीर्घकालेन दुःखेषु च, मनसा वैराग्यम् प्राप्तवान्; किं पुनः पृच्छसि? यद् वैराग्यं तव जातं, तत् तव पितुः अपि, यः महातपस्वी सर्वज्ञसम्पदां निधिः, न जातम्। अहं व्यासात् अपि महान्, गुरुः पुत्रश्चास्मि; तथापि, तव भोगेच्छाया ह्रासेन त्वं ममानपि अतीतः। सर्वं प्राप्तव्यम् प्राप्तवान् असि, पूर्णबुद्धिः; दृश्ये न पतसि, ब्रह्मन्, मुक्तोऽसि, मोहं त्यज। एवं महात्मना जनकेन उपदिष्टः शुकः शुद्धे परे तत्त्वे मौनं स्थित्वा विश्राममवाप। स दुःखभीतिक्लेशरहितः, उदासीनः, सर्वसंशयच्छेदेन, निर्मलमनाः, मेरुशिखरमुत्तमं ध्यानार्थं समारुह्य स्थितः। तत्र सहस्रवर्षाणि निरवधारणसमाधौ स्थित्वा, तैलरहितदीपवत्, आत्मनि एव विश्रान्तिं प्रपेदे। तस्य सर्ववृत्तिक्षयात्, मलरहितस्य, शुद्धात्मनः, महात्मनः स एकत्वं प्राप्तवान्, जलबिन्दुरिव सागरे विलीनः। राम, व्यासपुत्रस्य केवलं बुद्धिशुद्धिः यथायोग्यं प्रयुज्यते, केवलं तावत्। तेन सर्वं ज्ञायते, भूमिपते; न तं भोगाः हर्षयन्ति, यथा रोगाः न पण्डितान्। एष एव तस्य लक्षणं, यस्य मनः ज्ञेयविषये स्थितं, न तं भोगाः रमयन्ति। भोगकल्पनया असत्संस्कारो बन्धनं दृढं भवति; तस्यैव शमने संसारबन्धनं क्षीणं भवति। राम, वासनाक्षय एव मुक्तिरित्याहुः पण्डिताः; विषयेषु वासनादृढता बन्धनमिति। बहवः जनाः आत्मज्ञानं प्राप्य अपि, विषयेषु विरक्तिं केवलं कठिनेन पुनः प्राप्नुवन्ति। यः पश्यति स पण्डितः; यः ज्ञाता ज्ञेयं च जानाति स विद्वान्; तस्मिन्महात्मनि भोगाः न मधुराः, बलात् अपि। यस्य, यशोऽर्थादिकरणं विना, भोगाः न रोचन्ते, स जीवन्मुक्तः इत्युच्यते। यावत् ज्ञेयमप्राप्तं, तावत् विषयेषु विरक्तिः न भवति, यथा मरुस्थले लता न वर्धते। अतः, रघुनन्दन, ज्ञेयप्राप्तस्यैव विषयक्षेत्रेषु विरक्तिः जायते। यद् रामः तत्त्वतः शृणोति, तत् तस्य मनः विश्रामं प्राप्नोति। रामस्य मनः केवलं शुद्धे अखण्डे सत्तायामेव विश्रान्तिं इच्छति, यथा शरद्रश्मिः जलमध्ये। अत्र महात्मनः राघवस्य मनः शमाय, वसिष्ठः महर्षिः तर्कं ब्रूयात्। स रघुवंशस्य स्वामी कुलगुरुश्च, सर्वज्ञः सर्वदृष्टा, त्रिकालदर्शी च। वसिष्ठ, भगवन्, किंचित् त्वया पूर्वं अस्माकं वैरनिवारणाय, महात्मनां च हिताय, यदुक्तं, तत् स्मरसि वा? निषधशिखरे, देवदारुश्रेणिमध्ये, श्रीपद्मभूः ब्रह्मा, ऋषिभ्यः सम्यग्ज्ञानं दत्तवान्। येन, विप्र, विवेकेन युक्तः जीवः, ज्ञानप्रभावात्, संसारवृत्तिं परिवर्तयति, यथा तमोऽपि सूर्यकान्त्या नश्यति। तदेव ज्ञानोपायं रामस्योपदेश्यं, विप्र, शीघ्रं ब्रूहि, येन स विश्रामं गच्छेत्। न हि प्रयत्नः आवश्यकः; रामः निर्मलः, तस्य मुखं निर्मले दर्पणे प्रतिबिम्बमिव। तत् ज्ञानं, शास्त्रार्थः, अविच्छिन्नप्रवीणता च, एते सर्वे विरक्तशिष्यायोपदेष्टव्याः। यत् अनधिगतस्य, अविरक्तस्य च, उपदिश्यते, तत् दूषितं भवति, यथा शुनः क्षीरमिश्रितं। ये रागभीतक्रोधरहिताः, अममाः, सर्वमलत्यक्ताः, तेषां यदुक्तं, तत्रैव अस्माकं मनः विश्रामं लभते। गाधिपुत्रेण एवं उक्ते, व्यासनारदादयः ऋषयः तद्वचनं प्रशशंसुः—"साधु साधु" इति। ततः महातेजाः वसिष्ठो महर्षिः, राजा समीपे ब्रह्मपुत्र इव स्थितः, वाक्यमुवाच। "महर्षे, यत् मां आदेशयसि, तत् निर्विघ्नं करिष्यामि; कः हि, समर्थोऽपि, सत्पथवचनं उल्लङ्घयेत्? अद्याहं रामादिराजपुत्राणां मनोदोषं ज्ञानदीपेन निवारयिष्यामि, यथा रात्रेः तमः दीपेन। अहं तद्ब्रह्मणा पूर्वं निषधशिखरे लोकमोहनिवारणाय यत् प्रवदितं, तत्सर्वं अविच्छिन्नं स्मरामि।