ततः जनकः शुकं स्वगृहान्तःपुरं नीत्वा सप्त दिनानि तं न पश्यन् स्थितवान्। तत्र जनकः शशिनिभाननं शुकं रमणीयाभिः स्त्रीभिः, स्वाद्वन्नपानैः, विविधैश्च भोगैः सत्कारं चकार। किन्तु तानि सुखानि व्यासपुत्रस्य मनसि दुःखवत् आसन्, न तं चञ्चलयामासुः; यथा स्थिरनिबद्धः पर्वतः मन्दमारुतैः न विकम्प्यते, तथैव। स तत्रैव, प्रशान्तः, विशुद्धः, मौनी, हृष्टचित्तश्च, पूर्णचन्द्रवत् आत्मनि एव पूर्णः, स्थितवान्। जनकः तु शुकस्य स्वरूपं सम्यक् विज्ञाय, तं समुपनयामास; दृष्ट्वा च, हृष्टहृदयः प्रणनाम। सर्वान् अर्थान् सम्पाद्य, सर्वेषां कामानां प्राप्त्याः, स शीघ्रं तं स्वागतं कृत्वा पप्रच्छ, “किं ते काम्यं? ब्रूहि।” अथ स पृष्टः, “भगवन्, कथमयं संसारप्रपञ्चः उदेति? कथं शमः सम्पद्यते? एतत् स्पष्टं शीघ्रं च कथय,” इति पप्रच्छ। एवं पृष्टः जनकेन, शुकः तेनैव प्रकारेण प्रत्युवाच, यथा तस्य महात्मनः पितुः पूर्वं उपदिष्टम्। “मया अपि एतद् आत्मबुद्ध्या पूर्वमेव ज्ञातम्; पितरं पृष्ट्वा, तावद् एव प्रत्युक्तम्। वाक्यविशारद, त्वया अपि एष एव अर्थः उक्तः, शास्त्रेषु अपि एष एव दृश्यते। यथा स्वकल्पनया उत्पन्नं जगत् कल्पनानिवृत्त्या लीयते, तथा निश्चयं कुर्यात् — दग्धं जगत् निरर्थकम्। अतः, महाबाहो, सत्यं शुद्धं च वद; तव वचनात् मे मनः विश्रान्तिम् आप्नोति, न संसारविचेष्टां कुर्वीत। एतत् परं नास्ति, ऋषे, न चापरं निश्चयम्; त्वं स्वयम् एतद् अवगतम्, गुरोः मुखात् अपि पुनः श्रोतुम्। अत्रैकं चैतन्यात्मैवास्ति, न किञ्चिदन्यत्; स सङ्कल्पबलात् बद्धः, सङ्कल्पक्षये मुक्तः। यस्यैतत् स्पष्टं ज्ञातम्, स महात्मा सर्वेषु भोगेषु, दृश्येषु च, वैराग्यम् आप्नोति। त्वमपि, महाबाहो, भोगादिषु, दीर्घकालेन च दुःखेषु, वैराग्यम् प्राप्तवान्; किं पुनः पृच्छसि? एवं पूर्णता न तव पितरः अपि प्राप्तवान्, यः महातपस्वी, सर्वज्ञसम्पदां निधिः, यथा त्वया प्राप्तम्। अहं व्यासात् अपि महान्, यद्यपि तस्य शिष्यः पुत्रश्च; परं तव भोगेषु अनभिलाषः, मामपि अतीत्य, त्वां अत्रोत्तमं कृतवान्। सर्वं प्राप्तवानसि, पूर्णचित्तः; दृश्येषु न पतसि, ब्रह्मन्, मुक्तोऽसि, मोहं त्यज। एवं जनकेन महात्मना उपदिष्टः शुकः, शुद्धे परे तत्त्वे मौनं आस्थितः। स दुःखभीतिश्रमरहितः, उदासीनः, सर्वसंशयच्छेदेन, निर्मलस्य मेरोः शिखरं ध्यानार्थं समारुह्य स्थितवान्। तत्र सहस्रवर्षाणि, निरवयवसमाधौ, तैलरहितदीपवत्, आत्मनि एव विश्रान्तः, अवस्थितः। सर्ववृत्तिक्लेशविलयेन, स्वशुद्धात्मनि, स महात्मा, सलिलबिन्दुरिव सिन्धौ, ऐक्यं प्राप्तवान्। राम, व्यासपुत्रस्य केवलं यथालाभं बुद्धिशुद्धिः उपयुज्यते, तावत् एव। तेन सर्वं ज्ञायते, भूमिपते; भोगाः तं न रञ्जयन्ति, यथा रोगाः न प्राज्ञान्। एष एव लक्षणं, यस्य मनः ज्ञेयम् अवाप्तम् — सर्वे भोगसमूहाः तं न रञ्जयन्ति। भोगकल्पनया, असत्ये मूलं बद्धत्वं दृढं भवति; तस्यैव कल्पनायाः शमने, संसारबन्धनं क्षीणं भवति। राम, वासनाक्षय एव मुक्तिः इति पण्डिताः वदन्ति; विषयेषु वासनास्थैर्यं बन्धनम् इति। अधिकांशजनाः, आत्मज्ञानं प्राप्त्वा, शीघ्रमेव विषयेषु विरक्तिं पुनः प्राप्नुवन्ति, सुदुष्करमपि। स एव पण्डितः, यः ज्ञातारं ज्ञेयञ्च जानाति; तादृशस्य महात्मनः, भोगाः बलात् अपि दत्ताः, न स्वादुतां यान्ति। यस्य खलु, न कीर्त्यर्थं, न वित्तार्थं, पृथिव्यां भोगाः न रञ्जयन्ति, स जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। यावत् ज्ञेयम् न अनुभूतम्, तावत् जनः विषयेषु विरक्तिं न प्राप्नोति, यथा मरुस्थले न लता वर्धते। अतः, रघुनन्दन, ज्ञेयम् अनुभूय, तादृशः पुरुषः, एतेषु अप्रियेषु भोगक्षेत्रेषु न रञ्ज्यते। यत् रामः यथार्थम् शृणोति, तत् एव राघवस्य मनसि विश्रान्तिम् जनयति। रामस्य मनः केवलं शुद्धैकभावे विश्रान्तिम् इच्छति, यथा शरद्भासः सलिले विश्रान्तिम् इच्छति। अत्र, महात्मनः राघवस्य मनोविश्रान्त्यर्थं, श्रीवासिष्ठः स्वयुक्तिं प्रवक्ष्यति। स रघुवंशस्य स्वामी कुलाचार्यश्च; सदा सर्वज्ञः सर्वद्रष्टा, त्रिकालदर्शी च निर्मलदृष्ट्या। वसिष्ठ, भगवन्, किं त्वया स्वयम् कदाचित् उपदिष्टम्, स्मरसि? अस्माकं वैरनिवृत्त्यर्थं, महात्मनां कल्याणाय च। निषधशिखरे, पिनाकसमूहमध्ये, श्रीपद्मभूः ब्रह्मा, मुनिभ्यः विपुलं ज्ञानं दत्तवान्। येन, ब्रह्मन्, विवेकसम्पन्नः पुरुषः, ज्ञानतः प्रवृत्तिं परिवर्तयति; संसारी शान्तिं प्राप्नोति, यथा सूर्यप्रभया तमः निवर्तते।