एकदा, शुद्धबुद्धिः शुकः महर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य पुत्रः, मेरुपर्वते एकान्तवासिनं पितरं भक्त्या सम्पूज्य सविनयं पप्रच्छ— "भगवन्, एष संसारविलासः कथं सम्प्रवृत्तः? कथं च विश्राम्यति? कियत्कालं, कस्य हेतोः, कदा च एष प्रवृत्तिः?" इति। तदा आत्मवित् व्यासः पुत्रेण पृष्टः, यत् शुद्धं यत् वक्तव्यं, तत्सर्वं सम्यग् उक्तवान्। व्यासः तु पूर्वं स्वपितरः शिक्षां प्राप्तवान्, किन्तु शुकस्य शुद्धबुद्धिः तानि वचनानि न बहूनि न च विशेषाणि मेने। पितुः मन्तव्यं ज्ञात्वा, व्यासः पुनः अवदत्— "अहं तु न खलु एतन्मूलतः जानामि। पृथिव्यां जनकनाम राजा अस्ति; स एव एष विषयः सम्यग् वेत्ति। तस्मात् त्वं सर्वं प्राप्स्यसि।" एवं पितुः आज्ञया, शुकः सुमेरोः शिखरात् निर्गत्य, जनकराजेन शासितां विदेहानगर्यां प्रविवेश। तत्र द्वारपालैः जनकस्य महात्मनः समीपं निवेदितम्— "राजन्, व्यासपुत्रः शुकः द्वारे स्थितः।" जनकः तु शुकस्य परिक्षां कर्तुम् उपेक्षया उक्तवान्— "तिष्ठतु," इति, सप्ताहं मौनं स्थित्वा। अनन्तरं, शुकं प्राकारमध्यं नीत्वा तत्रापि सप्तदिनानि चिन्तायाम् एव स्थापितः। ततः अन्तःपुरं नीत्वा, सप्ताहं तं न सम्पश्यन् अवसत्। तत्र जनकः शुकं मनोज्ञाभिः स्त्रीभिः, भोजनैः, विविधैः भोगैः च पूजयामास। किन्तु तानि सुखानि शुकस्य मनसि दुःखवत् अभवन्; यथा स्थूलशैलं मन्दगन्धः न चलयति, तथा तानि भोगाः तं न स्पृशन्ति। सः तत्रैव प्रशान्तः, विशुद्धः, मौनी, प्रहृष्टचित्तः च पूर्णचन्द्रवद् स्थितः। जनकः तु शुकस्य यथार्थस्वरूपं विज्ञाय, तं अन्तःपुरे आनीय, हृष्टमनाः प्रणम्य, शीघ्रं स्वागतं कृत्वा पप्रच्छ— "किं ते इच्छितम्? भगवन्, एष संसारविलासः कथं सम्प्रवृत्तः? कथं च शमः सञ्जायते? एतत् स्पष्टं शीघ्रं च कथय।" एवं पृष्टः शुकः, यथापूर्वं पित्रा उक्तं, तमेव प्रत्यवदत्। "एष विषयः मया स्वबुद्ध्या अपि पूर्वमेव दृष्टः। पितरं पृच्छन्तं प्रति, केवलं तावद् एवोक्तम्। आर्य, त्वयापि एष एवार्थः भाषितः, शास्त्रेषु चायं साक्षात् दृश्यते। यथा स्वकल्पनया उत्पन्नं जगत् कल्पनाक्षये लीयते, तथा एव निश्चितम्— दग्धं जगत् निरर्थकम्। अतः, महाबाहो, यथार्थं शुद्धं च मे कथय; त्वत्तः मे मनः विश्रान्तिं लभते, न संसारविलासे भ्रमेत्।" "नास्ति अतोऽपि परं निश्चितम्, महर्षे; त्वं स्वयम् एतद् अवगतम्, आचार्यात् च पुनः श्रुतम्। अत्र केवलं अखण्डचैतन्यात्मैव अस्ति, न अन्यत् किञ्चन; सः सङ्कल्पशक्त्या बद्धः, सङ्कल्पक्षये मुक्तः। यः एतद् स्पष्टं वेत्ति, सः महात्मा सर्वेभ्यः भोगेभ्यः, दृश्येभ्यः च वैराग्यं लभते। त्वमेव च, महाबाहो, भोगेभ्यः च दीर्घदुःखात् च मनसि वैराग्यं प्राप्तवान्; किं पुनः पृच्छसि?" "एषा पूर्णता तव पित्रोः अपि न जाताऽस्ति, यः महातपस्वी सर्वज्ञसंपदां निधिः अस्ति, यथा तव। अहं व्यासात् अपि श्रेष्ठः अस्मि, यद्यपि तस्य शिष्यः पुत्रश्च अस्मि; तथापि, तव भोगेषु अनभिलाषः अधिकः, तस्मात् त्वं मामपि अतीत्य स्थितः। त्वं सर्वं प्राप्य पूर्णचित्तः, दृश्ये न पतसि, ब्रह्मन्, मुक्तः असि— मोहं त्यज।" एवं महात्मना जनकेन उपदिष्टः शुकः, तत्रैव शुद्धे परमार्थे मौनं प्रपेदे। सः शोकभीतिक्लमवर्जितः, उदासीनः, सर्वसंशयरहितः, मेरोर् निर्मलशिखरं ध्यानाय समारुह्य स्थितः। तत्र सहस्रवर्षाणि, निरवकल्पसमाधौ, तैलहीनदीपवत् स्वात्मनि विश्रान्तः अवसत्। सर्ववासनाकलुषनाशेन, स्वशुद्धात्मनि स्थितः, सः महात्मा जलबिन्दुरिव सागरे ऐक्यं प्राप्तवान्। राम, व्यासपुत्रस्य केवलं यावदर्थं बुद्धिशुद्धिः उपयुज्यते, न ततोऽधिकम्। तेन सर्वं ज्ञायते, राजन्; भोगाः तं न रमयन्ति, यथा रोगाः न पण्डितान्। एष एव तस्य ज्ञातव्यम्— यस्य मनः ज्ञेयेषु स्थितम्, तस्य सर्वे भोगसमूहाः न रोचन्ते। भोगकल्पनया, मिथ्यायां स्थितः बन्धः दृढः भवति; तस्यैव कल्पनायाः शमेन, संसारबन्धः क्षीयते। राम, वाञ्छाक्षयः मुक्तिरिति विदुषां मतम्; विषयेषु दृढवाञ्छा बन्धः इति। बहवः जनाः आत्मज्ञानमुपेत्य, पुनः क्लेशेन विषयेषु विरक्तिं प्राप्नुवन्ति। यः तु पश्यति, सः पण्डितः; यः ज्ञातृज्ञेययोः विज्ञानवान्, सः विद्वान्; तस्मादृशस्य महात्मनः भोगाः अपि बलात् दत्ताः न मधुराः भवन्ति। एवं शुकदेवस्य जीवनकथा शुद्धबुद्धेः, आत्मज्ञानस्य, वैराग्यस्य, चैतन्यैकत्वस्य च प्रतिपादिका, शास्त्रस्य प्रमाणेन सम्पूर्णं प्रतिपाद्यते।