शुद्धबुद्धे राघव, तव मनः स्वभावतः निर्मलं, निर्मलदर्पणवत्, केवलं स्वल्पमलशोधनमात्रमत्र अपेक्षितम्। यथा व्यासपुत्रस्य शुकस्य मनः, तथैव तवापि मनः सर्वं ज्ञात्वापि केवलं स्वान्तःशान्तिं एव इच्छति। भगवन्, किमर्थं शुकस्य मनः पूर्वं अशान्तमासीत्, पश्चात् पुनः शान्तमभवत्? इदानीं मे कथय। श्रृणु राघव, यथाऽहं स्वस्य मोक्षस्य कारणं कथयामि, तथैव व्यासपुत्रस्य शुकस्य चरितं शृणु, यः जन्मनां क्षयहेतुं प्रकाशयति। यः तव पितरं व्यासं समीपे उपविष्टः, अञ्जनवर्णः, सुवर्णपीठे संस्थितः, स एव तेजस्वी महर्षिः सूर्यसमप्रभः। तस्य व्यासस्य एकः पुत्रः आसीत्, यस्य मुखं शशिसमानम्, विज्ञाननिपुणः, शुक इति नाम्ना, यः महर्षिः यज्ञस्वरूपवत् स्थितः। सः अपि, यथा त्वं, हृदि संसारगतिं सूक्ष्मतया विचिन्त्य, तत्रैव दृढविवेकः उत्पन्नः। सः स्वविवेकेन दीर्घकालं यथावत् विचिन्त्य यथार्थं प्राप्नोत्। तदा तस्य मनः स्वयमेव परमसत्ये निरन्तरं प्रवृत्तम्, न च 'एतन्न सत्यं नास्ति' इति मेने, न च आत्मनि विश्रामं प्राप। तस्य मनः केवलं स्थिरम् अभवत्, चलनरहितम्, बहुषु क्षणिकसुखेषु विरक्तम्, यथा चातकः पृथिव्याः जलं परित्यजति। एकदा सः विशुद्धचित्तः मेरुशिखरे एकाकी स्थित्वा, भक्त्या पितरं कृष्णद्वैपायनं व्यासं पप्रच्छ— "भगवन्, किमिदं संसारविलासस्योत्पत्तिः? कथं च अस्य विश्रान्तिः, कियद्वा कालं, कस्य, कदा च?" एवं पृष्टः आत्मवित् व्यासः पुत्राय यथायोग्यं शुद्धं सर्वं प्रवदति। अहं हि पूर्वं पित्रा एतत् श्रुतवान्, किन्तु शुकः विशुद्धबुद्धिः तानि वचनानि न बहूनि नापि विशेषाणि मेने। व्यासः तु पुत्रस्य भावं विज्ञाय, पुनरपि प्रत्युवाच— "अहं तु एतत् न यथार्थतया जानामि। पृथिव्यां जनकः नाम राजा अस्ति, सः अस्य विषयस्य पूर्णज्ञानवान्। तस्मात् तस्य समीपात् सर्वं प्राप्स्यसि।" एवं पितृवाक्यं श्रुत्वा, शुकः सुमेरोः शिखरात् निर्गत्य, जनकराजेन पालितां विदेहानगरीं प्राप। तत्र तं द्वारपालाः महात्मनं जनकं विज्ञापयामासुः— "राजन्, व्यासपुत्रः शुकः द्वारे तिष्ठति।" जनकः, शुकस्य परिक्षां कर्तुम् इच्छन्, तं तत्रैव सप्तदिनानि स्थातुं आज्ञापयत्, मौनं च अकरोत्। अनन्तरं सप्ताहात् तं प्राकारमध्ये प्रवेशयामास, तत्रापि सप्तदिनानि चिन्तायामग्नः स्थितः। ततः पुनः अन्तःपुरे नीत्वा, सप्तदिनानि तं न ददर्श। तत्र जनकः शुकं सुन्दरीभिः, स्वादुभोज्यैः, विविधैः सुखैः सत्कारं अकरोत्। किन्तु तानि सुखानि शुकस्य मनसि दुःखवत् आसीन्; यथा स्थिरशैलं मन्दपवनः न चलयति, तथैव सः तैः न चलितः। सः तत्रैव शान्तः, विशुद्धः, मौनः, प्रमुदितचित्तः, पूर्णचन्द्रवत् आत्मनि स्थितः। जनकः, शुकस्य तत्त्वं विज्ञाय, तं समीपं नीत्वा, हर्षपूर्णहृदयः सस्मितं प्रणम्य, सर्वकर्माणि कृतानि, सर्वेषां कामानां सिद्धिः प्राप्ता, इति ज्ञात्वा, तं प्रष्टुम् आरब्धवान्— "किं ते काम्यम्? भगवन्, किमिदं संसारविलासस्योत्पत्तिः? कथं च परमशान्तिः? स्पष्टं शीघ्रं च मे वद।" एवं पृष्टः, शुकः यथापूर्वं पित्रा उपदिष्टं तद्वदेव प्रत्युवाच। "अहमेवैतत् स्वविवेकेन पूर्वं ज्ञातवान्; पिता च मां पृष्टवान्, तदा अपि एतावद् एव प्रत्यवदं। आर्य, त्वमपि एतदर्थं उक्तवान्, एष एव शास्त्रेषु निष्कर्षः।" "यथा स्वकल्पनया उत्पन्नं जगत् तस्य कल्पनानिवृत्त्या लीयते, तथा दग्धजगत् निरर्थकम् इति निश्चयः। अतः, महाबाहो, शुद्धेन यथार्थेन च मे वद; तव वचनेन मे मनः विश्रामं प्राप्नोति, न संसारविचारं करोति।" "एतस्मात् परं न किञ्चिदस्ति, महर्षे; त्वमेवैतत् स्वयम् अनुभूतवान्, गुरोः श्रुतवान् च। अत्र केवलं एकं चैतन्यात्मानमस्ति, न अन्यत् किञ्चन; सः चित्तबलात् बध्यते, चित्तनिवृत्त्या मुच्यते।" "येन एषः स्पष्टं ज्ञातः, सः महात्मा सर्वेभ्यः भोगेभ्यः, दृश्येभ्यः च वैराग्यं लभते। तथा च तवापि, महाबाहो, भोगेभ्यः, दीर्घकालेभ्यः दुःखेभ्यः च मनः विरक्तम्; किं पुनः पृच्छसि?" "एवं पूर्तिः तव पित्रोः अपि न जाताऽस्ति, यः महातपस्वी, सर्वज्ञसंपदां निधिः सन् अपि, यथा तव। अहं व्यासात् अपि महान्, यद्यप्यहं तस्य शिष्यः पुत्रश्च; तथापि तव भोगेषु अनारम्भः, ममापि अतीव, अतः त्वं मां अपि अतिक्रान्तवान्।" "त्वं सर्वं प्राप्य, पूर्णचित्तः, दृश्ये न पतसि, ब्रह्मन्, मुक्तः असि—मोहं त्यज।" इति महात्मना जनकेन उपदिष्टः शुकः, तत्रैव विशुद्धे परतत्त्वे मौनं स्थित्वा विश्राममवाप।