यदा जगतो जन्मनि यथार्थदर्शनं दृश्यते, तदा स्वविवेकस्य चमत्कारः अपि तत्रैव प्रकटते। एषा हि उत्तमा वृत्तिः, यस्यां भिन्नं दर्शनं दृश्यते। फलपुष्पसमृद्धाः वृक्षाः पृथिव्यां सुलभतया दृश्यन्ते, किन्तु चन्दनवृक्षाः तत्र दुर्लभाः। यथा सर्वेषु वनेषु फलपत्रसमृद्धाः वृक्षाः सन्ति, तथापि लवङ्गवृक्षः, स्वचमत्कारविशिष्टः, सुलभः न भवति। यथा शशाङ्कस्य शीतरश्मिः, वा शोभायुक्तस्य वृक्षस्य पुष्पसमूहः, वा पुष्पस्य गन्धः—एवमेव रामस्य अद्भुतं चमत्कारं साक्षात् दृश्यते। एषा सृष्टिः, भाग्यस्य महद्विलासक्रीडया निर्मिता, दुःखदग्धस्य जगतः सारः अतीव दुर्लभः, द्विजोत्तम। ये विवेकपूर्वकं तं सारमधिगन्तुं यतन्ते, ये यशसां निकेतनाः, ते पुण्यात्मानः, साधुषु पूज्याः, पुरुषश्रेष्ठाः च सन्ति। अस्माकं निश्चयः—त्रिषु लोकेषु रामसमो नास्ति; सः प्राज्ञः, उदारहृदयः, महात्मा। यदि किमपि सर्वेषां लोकानां प्रियं भवति, किन्तु राघवस्य मनसि फलं न जनयति, तर्हि तत् न किञ्चन; वयं हि मुनयः दुर्बुद्धयः एव स्पष्टम्। एवं नारदमहर्षिणा सभायां उक्ते, विश्वामित्रोऽपि स्नेहपूर्वकं रामं, अग्रे स्थितं, इदं वचनमुवाच—"राघव, त्वया ज्ञातव्यं न किमप्यवशिष्टम्; त्वं हि प्राज्ञेषु श्रेष्ठः, सूक्ष्मबुद्ध्या सर्वमवगतम्। तव मनः स्वभावतः निर्मलम्, यथा निर्मलदर्पणः, केवलं किंचित् शोधनमेवावश्यकम्। यथा व्यासपुत्रस्य शुकस्य मनः, तथैव तवापि मनः ज्ञातव्येऽपि विश्रान्तिमेव इच्छति। "भगवन्, किमर्थं व्यासपुत्रस्य शुकस्य मनः पूर्वं न विश्रान्तम्, अनन्तरं पुनः विश्राममवाप्तम्? राम, शृणु, व्यासपुत्रस्य यं चरितं ते कथयामि, यः आत्मनः अन्तकथायाः तुल्यः, जन्मनः च कारणं प्रकाशयति। यः तव पितुः समीपे उपविष्टः, कालाञ्जनसदृशवर्णः, सुवर्णपीठस्थः, स एव तपस्वी सूर्यसङ्काशः व्यासः। तस्य पुत्रः, शशिसदृशमुखः, विज्ञायनिपुणः, शुकनामा महर्षिः, यज्ञस्वरूपवत् स्थितः। "स च, यथा त्वं, एवं हृदि जगतः प्रवाहमालोक्य, दृढं विवेकमवाप। स्वविवेकबलात्, सः चिरकालं विचिन्त्य, तत्त्वमवाप्तवान्। तदा तस्य मनः, स्वयमेव श्रान्तिहीनम्, परमार्थमुपगम्य, 'एतन्न तत्त्वम्' इति न मन्यते, न च आत्मनि विश्रान्तिमवाप्तम्। तस्य मनः केवलं शान्तम् अभवत्, चञ्चल्यरहितम्, क्षणिकसुखेभ्यः निवृत्तम्, यथा चातकः पृथिवीं परित्यजति। "एकदा सः शुद्धचित्तः, मेरुपर्वते एकान्ते स्थितः, भक्त्या पितरं कृष्णद्वैपायनं पप्रच्छ—'भगवन्, कथमिदं संसारविलासं जातम्? कथं विश्रान्तिमुपैति? कियत्कालं? कस्य? कदा?' इति। पितुः प्रश्नात्, आत्मविदा व्यासेन, यत् शुद्धं, यत् वक्तव्यम्, तत् सर्वं तस्मै न्यवेदयत्। "पूर्वं मया अपि तत् पितुः श्रुतम्, किन्तु शुकः, शुद्धबुद्धिः, तानि वचनानि न बहूनि न च गुरुतराणि मेने। व्यासः, पुत्रस्य मन्तव्यमवगम्य, पुनरुवाच—'अहं तत्त्वतः न वेद्मि। पृथिव्यां जनकनामकः राजा अस्ति; सः विषयं सम्यग्वेत्ति। तस्मात् त्वं सर्वमवाप्स्यसि।' "एवं पित्रा निर्देशितः, शुकः सुमेरोः शिखरात् निर्गत्य, विदेहानगरं, जनकेन पाल्यते, प्राप। द्वारपालैः जनकस्य समीपे निवेदितम्—'राजन्, व्यासपुत्रः शुकः द्वारे स्थितः।' जनकः, शुकं परीक्षितुमिच्छन्, तं सात्यागेन सप्तदिनानि स्थित्वा, न किञ्चिदुवाच। ततः जनकः तं प्राङ्गणे स्थापयित्वा, सप्तदिनानि तत्रैव चिरायमानः, पुनः अन्तःपुरे नीतवान्; तत्रापि सप्तदिनानि न साक्षात् सन्दर्शितवान्। "तत्र जनकः शुकं रम्याभिः स्त्रीभिः, भोज्यैः, विविधैः सुखैः च सत्कृत्य, तस्य मनसि सुखानि दुःखवत् जातानि; यथा स्थिरपर्वतम् मन्दगतिर्वातः न कम्पयति, तथैव सः न विचलितः। सः तत्र शान्तः, शुद्धः, मुनिः, प्रहृष्टचित्तः, पूर्णचन्द्रवत् स्थितः। "जनकः, शुकस्य तत्त्वं विज्ञाय, तं समीपं नीत्वा, दृष्ट्वा हृष्टात्मा प्रणम्य, तमुपगृह्य पप्रच्छ—'किं ते अभीष्टम्? किं ते काम्यम्?' "ततः शुकः अपृच्छत्—'भगवन्, कथमिदं संसारविलासं जातम्? कथं च शमः सम्पद्यते? स्पष्टं शीघ्रं च मे कथय।' तेन पृष्टः, शुकः यथा पितुः श्रुतवान्, तथा एव प्रत्युवाच। 'एवमेतन्मया अपि स्वविवेकात् ज्ञातम्; पितुः पृष्टः अपि, एतावता प्रत्युक्तम्। त्वया अपि, वदतां श्रेष्ठ, एष एव अर्थः उक्तः; शास्त्रेषु अपि अयं एव विषयः दृश्यते।' एवं महर्षयः, विवेकिनः, सतां चरितानि, रामस्य अद्भुतं चमत्कारं, शुकस्य विवेकसंपन्नं जीवनम्, जनकस्य परीक्षणं, सर्वं प्रपञ्चस्य तत्त्वं, तथा आत्मशमस्य मार्गं, परस्परं संवादेन सम्यगवगच्छन्, परस्परं पूजयन्ति।