राजकुमारः शुभगुणसम्पन्नानि वचनानि उच्चैः उच्चारितवान्, येषां मध्ये परमोत्कृष्टस्यार्यत्ववैराग्ययोः सारः संनिहितः। तस्य उक्तीनां अर्थः सम्पूर्णतया प्रतिष्ठितः, सुस्पष्टः, युक्तः, प्रत्यक्षश्च, आर्यः, प्रेम्णा आचरितव्यः, अविचलितः, न च भ्रमितः। सः राघवस्य वाक्यं, स्पष्टशब्दैः, मनोहरैः, पुष्टिकरैः, पूर्तिकरैः च युक्तं, श्रुत्वा कः न विस्मयं याति? शतस्य अपि, एकः एव सर्वपुण्यविस्मयस्य समर्थः; भारती अपि तस्याभिप्रेतार्थदाने कौशलवन्ति केवलं भवति। हे राजकुमार, त्वया विना, कस्य कृते विवेकफलसम्पन्ना बुद्धिलता एवं प्रस्फुटति? यस्य हृदि, यथा रामस्य, ज्ञानदीपस्य अग्रभागः स्थितः, सः पुरुषः प्रकाशते, सर्वान् आलोकयन्; स एव स्मर्यते। मांस-रुधिर-अस्थिसम्बन्धिनः यन्त्राः, अतीतानि च बहूनि वस्तूनि, स्वयमेव विषयान् आकर्षन्ति; परन्तु चेतना तेषु न दृश्यते। जन्म-मरण-जरा-दुःखानि पुनः पुनः अनुवर्तन्ते; परं मोहिता पशवः संसारचक्रम् न चिन्तयन्ति। कदाचित् क्वचित् एव दृश्यते, यस्य मनः शुद्धं, अतीतानागतयोः चिन्तनक्षमं, यथा अयं रिपुसूदनः। लोके पुण्यविस्मयफलप्रदाः शुभरूपाणि दुर्लभानि एव, यथा चन्दनतरवः अन्येषु वृक्षेषु। जगति जन्मनः सत्यदर्शनं, स्वविवेकस्य च विस्मयः—एषा आर्यवृत्तौ अन्यद् एव दर्शनं दृश्यते। फलपुष्पसमृद्धाः वृक्षाः भूमौ सुलभाः, परन्तु चन्दनतरवः न सुलभाः। प्रत्यक्षं खलु, प्रतिवने फलपर्णसमृद्धाः वृक्षाः सन्ति, परन्तु लवङ्गतरुं तद्विस्मयसम्पन्नं न सुलभं लभ्यते। यथा शीतांशोः चन्द्रस्य चन्द्रिका, वा विपुलवृक्षस्य पुष्पगुच्छः, वा पुष्पस्य गन्धः, तथा एव रामस्य विस्मयः दृश्यते। हे द्विजश्रेष्ठ, भाग्यवशात् कृतस्य अस्य सृष्टेः कारणेन, संसारदुःखदग्धात् लोकात् यः सारः आगच्छति, सः अतीव दुर्लभः। ये बुद्ध्या तं सारं प्राप्नुवन्ति, यशःनिधयः, ते धन्याः, आर्येषु पूज्याः, नृणां श्रेष्ठाः च सन्ति। एतेषु त्रिषु लोकेषु, रामसमः न कोऽपि विद्यते—सः बुद्धिमान्, आर्यहृदयः, महात्मा; एषा नः निश्चितिः। यदि किमपि सर्वलोकान् आनन्दयति, तदपि यदि राघवस्य मनसि फलदं न भवति, तर्हि तत् न किञ्चन; वस्तुतः वयं मुनयः मोहितबुद्धयः एव। एवं नारदः महर्षिः सभायाम् एतानि वचनानि उक्त्वा, विश्वामित्रः अपि, स्नेहेन, अग्रे निषण्णं रामं सम्बोध्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—"हे राघव, तव ज्ञातव्यं अन्यत् किञ्चिद् नास्ति; त्वं पण्डितश्रेष्ठः, यतः स्वबुद्ध्या सर्वं ज्ञातवान्। तव मनः शुद्धस्वभावं, निर्मलदर्पणवत्, केवलं स्वल्पशोधनमेव अपेक्षते। यथा व्यासपुत्रस्य शुकस्य मनः, तथा तवापि मनः, ज्ञेयज्ञाने प्राप्तेऽपि, केवलं अन्तः विश्रान्तिम् इच्छति। भगवन्, कथं व्यासपुत्रस्य शुकस्य मनः पूर्वं अशान्तं, पश्चात् पुनः शान्तं जातम्? राम, शृणु, यथा अहं तुभ्यं शुकस्य चरितं कथयामि, यत् मम आत्मनः अन्तकथायाः तुल्यं, जन्मान्तनिमित्तं च प्रकाशयति। यः तव पितुः समीपे निषण्णः, कालाञ्जनसदृशवर्णः, सुवर्णपीठे स्थितः, सः भगवतः महर्षिः सूर्यसङ्काशः। तस्य पुत्रः चन्द्रमुखः, विद्याम् अनुत्तमाम् उपगतः, शुकः नाम, महर्षिः, यज्ञमूर्तिसदृशः। सः अपि, यथा त्वम्, हृदि संसारस्य प्रवाहम् अनुसन्धाय, दृढं विवेकम् उपलभ्य, स्वयमेव दीर्घकालं पर्यालोच्य, सत्यम् अवाप्तवान्। यदा तस्य मनः, श्रमं विना, स्वयमेव परमार्थं प्राप, तदा न असत्यमिति अभिमन्यते, न च आत्मनि विश्रान्तिम् अवाप। तस्य मनः केवलं शान्तं, निःस्पन्दं, क्षणिकसुखेभ्यः निवृत्तम्, यथा चातकः पृथिवीं परित्यज्य। एकदा, सः निर्मलधीः, एकाकी मेरुपर्वते निवसन्, पितरं कृष्णद्वैपायनं साश्रयं पप्रच्छ—"भगवन्, एषा संसारलीला कथं समुत्पन्ना? कथं विश्राम्यति, कियन्तं कालम्, कस्य, कदा च?" एवं पृष्टः, आत्मज्ञः व्यासः पुत्राय सर्वं शुद्धं, यथोचितं च वाक्यम् अवदत्। "एतत् अहम् अपि पितुः पूर्वं श्रुतवान्, परन्तु शुकः, शुद्धबुद्धिः, तानि वचनानि न बहूनि न च महत्त्वपूर्णानि मेने।" भगवान् व्यासः पुत्रस्य भावं विज्ञाय पुनः प्रत्युवाच—"एतद् अहम् न जानामि सत्यतः। पृथिव्यां जनकः नाम राजा अस्ति; सः विषयं सम्यक् जानाति। तस्मात् त्वं सर्वं प्राप्स्यसि।" एवं पितुः वचः श्रुत्वा, शुकः सुमेरोः शिखरात् निर्गत्य, जनकस्य राज्यं, विदेहानगरम्, अगच्छत्। द्वारपालैः सः महात्मा जनकाय निवेदितः—"राजन्, व्यासपुत्रः शुकः द्वारे तिष्ठति।" जनकः तं शुकं परिक्षितुम् इच्छन्, अवमान्य, "तिष्ठतु" इति उक्त्वा, सप्तदिनानि मौनं आस्थितः। ततः जनकः शुकं राजप्राङ्गणं नीत्वा, तत्रापि सः चिन्तायुक्तः, अपरानि सप्तदिनानि तद्वद् स्थितवान्।