तत्र दिव्यलोकगामी महात्मानः समागताः। वसिष्ठः विश्वामित्रश्च तान् महात्मानः स्वागतम् उक्त्वा, पाद्यं अर्घ्यं च सम्यक् प्रदाय, आदरपूर्वकं सत्कारं कृतवन्तौ। राजा अपि सिद्धसमूहं विधिवद् पूजयामास; सिद्धाः तु राजानं सप्रश्नं सस्नेहम् अभिवाद्य, शुभाशंसाः उक्तवन्तः। परस्परं सौहार्देन उत्साहेन च, सम्यक् अतिथिसत्कारः कृतः; दिव्याः भूमिस्थाः च ऋषयः सम्यक् उपविष्टाः, यथायोग्यं आसनानि उपगृह्य। तत्र सर्वतः पुष्पवृष्टिभिः, स्तुतिभिः, सुभाषितैः च, रामं, नम्रशिरसं उपविष्टम्, आदरपूर्वकं पूजयामासुः। तत्र राजश्रियायुताः विश्वामित्रः वसिष्ठः वामदेवः मन्त्रिणः च समागताः। नारदः देवपुत्रः, व्यासः ऋषिसारः, मरीचिः, दुर्वासाः, आङ्गिरसः च तत्र आसन्। क्रतुः, पुलस्त्यः, पुलहः, शरलोमः महर्षिः, वत्स्यायनः, भरद्वाजः, वाल्मीकिः ऋषिसारः च तत्र आसन्। उद्दालकः, ऋचिकः, शर्यतिः, च्यवनः, उष्मपः, घृतर्चिः, शालुदिः, वलुदिः च तत्र आसन्। ते सर्वे वेदविदः वेदाङ्गविदः च, यथाज्ञेयम् ज्ञातवन्तः, महात्मानः, तत्र नेतारः आसन्। वसिष्ठविश्वामित्रसहिताः त एव ऋषयः नारदादयः, स्वाधीत्य, रामं प्रकाशमुखं इदं वचनम् ऊचुः— "हाः, नूनं राजपुत्रेण शुभगुणयुक्तं वचनं उक्तं, उत्तमवैराग्यसारपूरितम्। उक्तार्थः सुस्पष्टः, यथार्थः, सुमनः, प्रेमणीयः, स्थिरः, निश्चलः। स्पष्टशब्दैः, रमणीयैः, पोषकरूपैः, तृप्तिकरैः च उक्तम्; कः न विस्मयेत् राघवस्य भाषणम्? शतस्यापि एकः एव सर्वविस्मयकृत्; भारती तात्पर्यदाने निपुणा। हे राजन्, त्वया विना, विवेकफलयुक्ता ज्ञानवल्ली कस्य प्रस्फुटति? यस्य हृदये ज्ञानाग्निशिखा तिष्ठति, यथा रामे, सः शुद्धः, सर्वं प्रकाशयति; सः स्मृतः। मांस-रक्त-अस्थिसंस्थानानि, भूतानि, विषयान् आकर्षन्ति; चेतनता तत्र न दृश्यते। जन्म, मृत्यु, जराः, दुःखानि पुनः पुनः अनुगच्छन्ति; मूढपशवः तु संसारचक्रं न चिन्तयन्ति। केवलं कदाचित् क्वचित्, शुद्धमना, अतीत-भविष्यचिन्तासक्षमः, शत्रुघ्नः इव, दृश्यते। उत्तमफलदायकानि, शुभरूपाणि, दुर्लभानि, यथा चन्दनवृक्षाः वृक्षेषु। विश्वस्य जन्मे यथार्थदृष्टिः, स्वविवेकविस्मयः—सद्भावेन अन्यद् दृश्यते। फलपुष्पयुक्ताः वृक्षाः भूमौ सुलभाः, चन्दनवृक्षाः तु न। सर्ववनानि फलपर्णयुक्तानि, लवङ्गवृक्षः तु अद्भुतः, दुर्लभः। यथा शीतांशुमण्डलस्य चन्द्रकान्तिः, रम्यवृक्षस्य पुष्पसमूहः, पुष्पस्य गन्धः—तथा रामस्य विस्मयः दृश्यते। सृष्ट्याः, विधिसमुत्थाय, दुःखदग्धजगतो रसम्, द्विजश्रेष्ठ, अतीव दुर्लभम्। यः बुद्ध्या तं रसं प्राप्नोति, कीर्तिसम्पन्नः, सः भाग्यवान्, साधुषु पूज्यः, नृस्रेष्ठः। त्रिषु लोकेषु, रामसमः, बुद्धिमान्, उदारहृदयः, महात्मा, नास्ति; इति नः निश्चयः। यद्यपि किमपि सर्वलोकान् आनन्दयति, यदि राघवस्य मनसि न फलं ददाति, तर्हि तद् न किञ्चित्; वयं ऋषयः स्पष्टं भ्रान्तबुद्धयः।" नारदस्य एतद् वचनं सभायाम् उक्ते, विश्वामित्रः अपि स्नेहपूर्वकं रामं अग्रे उपविष्टम् अभ्यधावत्— "हे राघव, तव ज्ञेयम् न किंचित्; त्वं प्राज्ञेषु अग्रणी, सूक्ष्मबुद्ध्या सर्वं ज्ञातवान्। तव मनः स्वाभाविकशुद्धम्, निर्मलदर्पणवत्, केवलं अल्पशोधनं अपेक्ष्यते। यथा व्यासपुत्रस्य शुकस्य मनः, तथा तव मनः ज्ञेयम् ज्ञात्वा, अन्तः विश्रान्तिं इच्छति। हे पूज्य, कथं शुकस्य व्यासपुत्रस्य मनः पूर्वं न विश्रान्तम्, पश्चात् पुनः विश्रान्तम् अभवत्? राघव, शृणु, यथा व्यासपुत्रस्य कथा, ममात्मनः अन्तकथायाः तुल्या, जन्मान्तस्य हेतुम् प्रकाशयति। यः तव पितुः समीपे उपविष्टः, व्यासः, कज्जलवर्णः, सुवर्णपीठे स्थितः, सूर्यसमानप्रभः महर्षिः। तस्य पुत्रः, चन्द्राननः, ज्ञाननिपुणः, शुकः नाम महर्षिः, यज्ञरूपः स्थितः। तस्य हृदयेन, जगत्प्रवाहम् अवलोक्य, यथा त्वया, गम्भीरविवेकः उत्पन्नः। स्वविवेकात्, हे प्राज्ञ, सः स्वयम् दीर्घकालं समीक्ष्य, सत्यं प्राप्तवान्। तस्य मनः, श्रान्तिहीनम्, स्वतः परमसत्यं प्राप्तम्, 'एतत् न सत्यं' इति न अभिप्रायः, न च आत्मविश्रान्तिः। तस्य मनः केवलं शान्तम्, विक्षेपविहीनम्, क्षणिकसुखेभ्यः निवृत्तम्, यथा चातकः पृथिव्याः निवृत्तः।