यत्र भ्रुग्वङ्गिरःपुलस्त्याद्यैः प्रमुखर्षिभिः शोभितं सभां च्यवनोद्दालकशीरशरलोमादिभिः संरक्षितम्, तत्र मुनयः परस्परस्पर्शात् विकीर्णाजिनवसनाः, चञ्चललोचना, लोलमाल्यकङ्कणाः, स्वल्पेनैव यज्ञमण्डलानि वहन्तः दृष्टाः। तेषां सौन्दर्ये परस्परं ज्योतिकरं तारा-गणमिव, पुष्पवृष्टिमिव, द्वितीयं सूर्यमण्डलमिव दृश्यते। तत्र व्यासः गगने तारागणजालमिव, नारदः तारा-सङ्घमिव विराजमानौ बभूवतुः। तत्र देवेषु देवेश्वरः पुलस्त्यः प्रभामिव व्यञ्जयन्, तथा सूर्यवत् अङ्गिराः अपि विराजते स्म। यदा तु स सिद्धर्षिसङ्घः दिवः पृथिवीं प्रति समवतरत्, तदा दशरथात्मजस्य सभागृहं मुनिभिः पूर्णं स्वयम् उच्चैः समुत्थितम्। ते दिव्यभुवि विचरन्तः, परस्परं सन्नद्धदेहाः, दश दिशो दीप्तिमन्तः, तेजसा प्रकाशमाने। तेषां हस्तेषु वेणुशङ्खघण्टादिभिः शोभिताः, क्रीडापद्मधारिणः, केशेषु नवान् कुशशिखराणि, मणिमुकुटैः शिरोमणिभिः भूषिताः। मुण्डेषु जटाजूटविन्यस्ताः, कपिलकेशमण्डिताः, बाहुषु मणिकङ्कणैः, काचनारत्नैः भूषिताः। ते वल्कलचीरवसनाः, कौशेयमाल्यवेष्टिताः, स्रग्धराः मुक्ताहारैः, लीलया चलद्गुणाः। तान् दिव्ययानर्षीन् वसिष्ठविस्वामित्रौ साक्षात् प्राप्य, अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कारं कृतवन्तौ, प्रियवाक्यैः च अभिनन्दितवन्तौ। राजा अपि तान् सिद्धगणान् सर्वोपचारैः पूजयामास; तैश्च सिद्धैः नृपं प्रीतिसंयुक्तैः प्रशंसावाक्यैः अभ्यनन्द्यत। अन्योन्याभिनन्दनपूर्वकं, परस्परं स्नेहसमुन्नतेन च मनसा, दिव्यभुविप्रव्रजिनः पृथिव्याश्च मुनयः, सम्यगुपविष्टाः, समुपस्थितासनपङ्क्तिषु। ततः सर्वतः पुष्पवृष्ट्या, मधुरवाक्यैः, स्तुतिभिश्च, रामं प्रणिपत्य, तं पूजयामासुः। तत्र राजते राजलक्ष्म्या युक्तः विश्वामित्रः, वसिष्ठः, वामदेवः, मन्त्रिणश्च समागताः। नारदः देवपुत्रः, व्यासः महर्षिषु श्रेष्ठः, मरीचिः, दुर्वासाः, आङ्गिरसश्च तत्र उपविष्टाः। क्रतुः, पुलस्त्यः, पुलहः, शरलोममहर्षिः, वात्स्यायनः, भरद्वाजः, वाल्मीकिः च तपस्विषु श्रेष्ठः; उद्दालकः, ऋचीकः, शर्यतिः, च्यवनश्च; उष्मपः, घृतर्चिः, शालुदिः, बलुदिः च; एवं ये चान्ये बहवः, वेदवेदाङ्गविदः, आत्मवित्, महात्मानः, तत्र मुख्यतया समुपविष्टाः। ततः वसिष्ठविश्वामित्रनारदादयः मुनयः, रामस्य प्रांशुभासिनि वदने, इदं वचनमूचुः— "धन्यं राजपुत्रेण श्रेयस्करवचः उक्तम्, अत्युत्तमगुणयुक्तं, वैराग्यरसपूरितम्। अस्य वक्त्रस्यार्थः सम्यक् स्थापितः, सुस्पष्टः, यथायोग्यः, प्रकटः; श्रेष्ठः, स्नेहपूर्वकाचरणीयः, अच्युतः, अचञ्चलः च। अस्य वाक्यस्य उच्चारणं स्पष्टं, प्रियं, पुष्टिकरं, तर्पणीयं; राघवस्य वाक्यं श्रोतुं कः न विस्मयेत्? शतस्यापि मध्ये एकः एव सर्वविस्मयहेतुः; भारती अपि तस्यैव अर्थप्रदायिन्यां कौशलवती भवति। हे राजपुत्र, त्वदृते कोऽन्यः विवेकफलप्रदां बुद्धिलतां एवमुपलभते? यस्य हृदि ज्ञानाग्निशिखा तव यथा विराजते, स एव सर्वं प्रकाशयन् स्मर्यते। अस्थिमांसशोणितादि येनान्यदात्मनि आकर्षति, तत्र चेतना न दृश्यते। जन्ममरणजरातापाः पुनः पुनरनुगच्छन्ति; पशुवद्विमूढा संसारचक्रं न चिन्तयन्ति। कदाचित् क्वचिदेव दृष्टः, यः विशुद्धबुद्धिः, अतीतानागतचिन्तासमर्थः, यथा अयं रिपुसूदनः। विशिष्टा रूपाणि, शुभफलप्रदा, लोके दुर्लभानि, चन्दनतरुयथान्येषु वृक्षेषु। विश्वोत्पत्तौ यथार्थदर्शिनः, स्वविवेकविस्मयः, अस्मिन् साधुचरित्रे, अन्यद् दृश्यं दृश्यते। फलकुसुमसमृद्धवृक्षाः भूमौ सुलभाः, चन्दनतरवः तु न सुलभाः। सर्वेषु वनेषु फलपर्णसमृद्धवृक्षाः सन्ति, लवङ्गतरुं तु दुर्लभं विस्मयकारिणं सुलभं न। यथा शीतरश्मौ चन्द्रे चन्द्रिका, पुष्पगुच्छः शोभावृक्षे, गन्धः पुष्पे, तथा रामविस्मयः दृश्यते। अस्य सृष्टेः, विधेः क्रीडया निर्मितस्य, दुःखदग्धलोकात् यः सारः निष्पद्यते, स अतीव दुर्लभः। ये च तं सारं प्राज्ञतया प्राप्नुवन्ति, कीर्तिसंनिधयः, ते पुण्याः, साधुषु मान्याः, सत्पुरुषाः। एतेषु लोकेषु रामसमः कोऽपि नास्ति— प्राज्ञः, साधुहृदयः, महात्मा; एषा नः निश्चितिः। यदि किमपि सर्वलोकानन्दकरं स्यात्, तदपि यदि राघवबुद्धौ न फलति, तर्हि तत् न किमपि; वयं हि मुनयः, स्पष्टमेव, भ्रमितबुद्धयः।" एवं नारदेन सभायां वचः उक्ते, विश्वामित्रः अपि स्नेहेन रामं प्राङ्निषण्णं इदं वचनमुवाच— "राघव, त्वया किंचिदपि नावशिष्यते; त्वं हि प्राज्ञेषु श्रेष्ठः, सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्वं स्वयमेव अवगतम्।