एवं भारद्वाजाय उक्त्वा महाकर्ता स भगवान् ममाश्रमं भारद्वाजेन सह समुपागच्छत्। तस्य शीघ्रमेव पाद्याद्युपचारैः सत्कारं कृत्वा तम् अतिथिं सम्पूजितवान् अहम्। स च महात्मा सर्वभूतहिते रतः मां सम्बोधितवान्—“मुनिश्रेष्ठ, रामस्य स्वरूपकथनं त्वया यावत् निर्विघ्नं न सम्पूर्णं स्यात्, तावत् न प्रमादः कार्यः। अस्य ज्ञानात् संसारसागरात् जनाः शीघ्रं तारेयुः, यथा नौका सागरं त्वरया तरति। एष एव हेतुस्तव आगमनस्य मम—इदं शास्त्रं लोकहिताय रचय” इति अजन्मा भगवान् उक्तवान्। ततः स भगवान् मम पुण्याश्रमात् क्षणेनैव जलतरङ्ग इव स जलात् सहसा अन्तर्हितः। तस्य गमनेऽहं विस्मितचित्तः पुनः प्रशान्तमना भारद्वाजं पप्रच्छ। “किं तत् भगवता उक्तम्? शीघ्रं निवेदय।” मम वचः श्रुत्वा भारद्वाजः पुनरुवाच—“भगवान् एतद् आज्ञापयत्—‘रामायणं एवं रचय यथा संसारसागरस्य तीव्रनौका भवेत्, सर्वभूतहिताय।’” ततः पुनरहम् अपृच्छं—“कथं रामो गृहेषु स्थितः, भारतोऽपि महात्मा, दुःसहस्मिन्संसारे कियद्विधं व्यवहत्स्म? तथा शत्रुघ्नः लक्ष्मणश्च, सीता च प्रशस्ता, ये च मन्त्रिपुत्राः रामानुगाः, ते सर्वे कथं दुःखात् मुक्तिम् आप्नुवन्? एतद् स्पष्टं ब्रूहि, यथा अहम् अपि जनैः सह संसारात् तरेयम्।” भारद्वाजः राजन्, “एवं भवतु” इति सस्मितम् उत्तरं दत्त्वा, अहं ततः भगवतः शासनं कर्तुं प्रवृत्तः, वाक्यं च प्रवक्तुम् आरब्धवान्। “शृणु प्रियभारद्वाज, यथापृच्छसि तथा ते कथयामि; एतच्छ्रवणेन सर्वमोहः नश्यति। अतः त्वम् अपि यथा रामः कमललोचनः सर्वेषु विषयेषु अनासक्तचित्तः सुखी स्थितः, तथा युक्त्या आचर। लक्ष्मणोऽपि, भरतः, शत्रुघ्नश्च महात्मनः, कौसल्या सुमित्रा सीता दशरथश्च, वसिष्ठो वामदेवः, मन्त्रिणां चाष्टकः—घृष्टिः विकूक्षिः भामः सत्यवर्धनः विभीषणः सुसेनः हनूमान् इन्द्रजिदपि—एते सर्वे, अनासक्तचित्ताः, जीवन्मुक्तमहात्मनः इति कथ्यन्ते, यथायोग्यम् आचरन्ति। यदि त्वम् अपि, पुत्र, यथैते, दानग्रहणनिवासस्मरणानि अनासक्तः कुर्वन्, दुःखात् मुक्तः भविष्यसि। यः पुण्यात्मा संसारसागरं तीर्त्वा परं समाधिं प्राप्नोति, स न कदापि शोकं न विषादं नापि क्लेशं प्राप्नोति, सदा तुष्टः तिष्ठति। ब्रह्मन्, रामे यः जीवन्मुक्तावस्थायाः क्रमः आसीत्, सविस्तरं मे कथय, यथा अहं सदा सुखी स्याम्। अयं संसारमोहः, यः आकाशवर्णः, तं विस्मरणं श्रेयः मन्ये, न पुनः स्मरणम्। यावत्परिपूर्णनिर्द्वैतज्ञानानुभवः न लभ्यते, तावत् न किञ्चित् अनुभवः; तस्मात् कदाचित् तत्साक्षात्कारः कर्तव्यः। यदि तद् अत्र साध्यते, तर्हि अयं शास्त्रः तस्मै एव निरूपितः; तस्य श्रवणेन तत्त्वं प्राप्स्यसि, अन्यथा न। अयं संसारमोहः, दृश्यमानोऽपि वस्तुतः नास्ति; अस्य विचारात् स आकाशवर्ण इव नश्यति। यदा दृश्याभावज्ञानात् मनसः दृश्यासक्ति: शुद्ध्यति, तदा परमानन्दनिर्वाणम् उपजायते। अन्यथा, ये शास्त्रखण्डेषु भ्रमन्ति, तेषां न स्वाभाविकज्ञानं न मोक्षः, युगान्तैरपि। परमं मोक्षं संस्कारत्यागः स्मृतः; अयं शुद्धमार्गः, ज्ञानप्रदर्शकः। संस्कारक्षये मनः शीघ्रं लीयते; शैत्यनद्याः प्रवाहे शमिते हिमांशुः यथा, तथा। अयं देहः पञ्चभूतपञ्जरः संस्कारैः एव स्थितः, यथा सूत्रपुटं अन्तःसूत्रेण। संस्कारद्वयं—शुद्धाशुद्धभेदेन; अशुद्धः जन्महेतु:, शुद्धः जन्मनिवृत्तिकरः। अशुद्धः संस्कारो मूढैः अज्ञानघनः अहङ्कारबलेन युक्तः, पुनर्जन्मकारणं स्मृतः। शुद्धः तु बीजत्यागात्, दग्धबीजवद्, देहपर्यन्तं स्थित्वा, ज्ञातृज्ञेययोः साक्षात्कारेण शुद्धः इति कथ्यते। जीवन्मुक्तेषु शुद्धः संस्कारः भवति, स जन्महेतुर्न भवति, यथा चक्रस्य गमनं देहे। येषां संस्काराः शुद्धाः, न पुनः जन्मदुःखहेतवः, ये ज्ञातृज्ञेययोः साक्षात्कारवन्तः, ते जीवन्मुक्ताः, त एव पण्डिताः। अधुना अहं ते रामस्य महात्मनः जीवन्मुक्तावस्थां वक्ष्यामि, जरामरणनिवृत्तये। हे भारद्वाज महाबुद्धे, शृणु, रामस्य शुभमार्गं प्रवक्ष्यामि; तेन त्वं सर्वं सर्वथा ज्ञास्यसि। स कमलनयनः रामः पाठशालात् निवृत्त्य, गृहे किञ्चित्कालं क्रीडया व्यतीतवान्, सर्वथा निर्भयः। ततः कालान्तरे, राज्ञा पृथिव्यां शासनं कुर्वता, प्रजाः दुःखरहिताः स्थिरा विहरन्त्यः, निरुपद्रवाः आसन्।