सर्वजनस्मिन आत्मनि प्रकाशमाने, आकाशे, पृथिव्यां च, अन्तरात्मनि च, सर्वत्र व्याप्तं तं ब्रह्मणं नमः। यः दृढनिश्चयः, "अहं बन्धः, अहं मुक्तः" इति मन्यते, स एव तस्य शास्त्रस्य योग्यः, न तु सम्पूर्ण अज्ञानः, न च सम्पूर्ण ज्ञानवान्। यः ज्ञानी, प्रारम्भे एषां मोक्षस्य उपायानां च परीक्षणं करोति, स पुनर्जन्म न गच्छति। एवं रामायणस्य कार्ये, हे शत्रुविनाशक, अहं पूर्वं एतानि फलदायकानि कथाः मोक्षस्य साधनानि रूपेण प्रस्तुतवान्। तस्य भक्तस्य च सम्यक् शिष्यस्य, ज्ञानी भारद्वाजस्य, समुद्रवत्, एकाग्रचित्तः, एतानि रमणीयमाणि रत्नानि ददाति। तदनन्तरं एते कथाः, मोक्षस्य साधनानि, ज्ञानी भारद्वाजेन मेरु पर्वते कस्यचित् गुफायां ब्रह्मणा आज्ञापितः पाठिताः। ततः ब्रह्मा, जगतां प्रजापति, प्रसन्नः सन्, तं महात्मनं महान् कृते वदति, "मम पुत्र, वरं गृहीतुम् इच्छति।" तस्मिन् वाक्ये, "हे प्रभो, एषः वरः अद्य मम प्रियः अस्ति: यः यः प्रजाः दुःखात् विमुक्ताः स्युः।" "गुरौ वाल्मीके उपसन्नः, तं प्रार्थय; तस्मिन्, एषः निर्दोषः रामायणः आरम्भः अभवत्।" यः जानाति, स, यद्यपि भ्रमितः, सर्वं पारं गच्छति—यथा पुलिनं समुद्रं अतिक्रमति, यः अन्यथा, दुर्गमः च युक्तः अस्ति। एवं भारद्वाजं प्रति एषः वाक्यं कृतवान् ब्रह्मा, महाकर्ता, मम आश्रमं आगतः सह भारद्वाजेन। शीघ्रं अहं तं देवम् पादयोराजनेन च अन्यैः च दानैः सम्मानितवान्; स महानात्मा, सर्वसामान्यस्य कल्याणाय समर्पितः, मम प्रति वदति। "हे महानृप, रामस्य स्वरूपं कथय; यावत् एषः निर्दोषः कार्यः सम्पूर्णं न करोति, तावत् तव प्रयासं न त्यज।" एषः ज्ञात्वा, प्रजाः शीघ्रं संसारस्य दुःखात् पारं गच्छन्ति, यथा कश्चित् नावया समुद्रं शीघ्रं अतिक्रमति। "एषः विशेषतः तव कार्यं कथयितुं आगतः; एषः शाश्वतं ग्रन्थं प्रजायाः कल्याणाय रचयतु—इति अवदत् अजः।" मम आशीर्वादात्, स त्वरितं लुप्तः, एकस्मिन् क्षणं, जलात् तरङ्गवत्। यदा स पूज्यः प्रस्थानं कृतवान्, अहं विस्मितः अभवम्; पुनः, स्पष्टं मनसा, भारद्वाजं पृष्टवान्। "भारद्वाज, तत् किम् ब्रह्मा अवदत्? यदा एषः वाक्यं प्रकटितवान्, भारद्वाजः पुनः मम प्रति अवदत्, हे पापरहित।" "एषः वाक्यं यः प्रभुः अवदत्: 'रामायणं एषं रचय, यथा एषः संसारस्य महासमुद्रं अतिक्रमणाय शीघ्रं नावः स्यात्, सर्वसामान्यस्य कल्याणाय।'" "हे पूज्य, कथय च: रामः, यः लोकेन व्यस्तः, च उच्चमना भरतः, कथं एषः कठिनं जगत् अतिक्रमितः?" "कथम् शत्रुघ्नः, लक्ष्मणः, च प्रसिद्धा सीता, यः च रामस्य अनुगामिनः मन्त्रिणः पुत्राः, कथं दुःखात् विमुक्ताः सन्ति? एषः स्पष्टं कथय, यथा अहं अपि प्रजायाः सह पारं गच्छामि।" यदा भारद्वाजः, हे राजन्, आदरपूर्वकं "यथा भवतु," इत्येवम् अवदत्, अहं तदनुसारं प्रभुः आज्ञां पालनं कृतवान् च आरम्भं कृतवान्। "शृणु, प्रिय भारद्वाज, यथा त्वं याचितवान्, अहं तव प्रति कथयिष्यामि; एषः श्रवणेन, त्वं निःसंदेहं सर्वं भ्रान्तिं नाशयिष्यसि।" "अतः, बुद्धिमत् कार्यं कुर्व, यथा पद्मनयने रामः कार्यं कृतवान्, सर्वाणि वस्तूनि अप्रेम्णा मनसा, तथा सुखं प्राप्नुहि।" "तथा लक्ष्मणः, भरतः, च उच्चमना शत्रुघ्नः, तथा कौशल्या, सुमित्रा, सीता, च दशरथः, स्थिरता च न विरोधः प्राप्य, उच्चतमं ज्ञानं प्राप्य, तथा वसिष्ठः, वामदेवः, च अष्टदश मन्त्रिणः, गृहिष्ठि, विकुक्शि, भामा, सत्यवर्धनः, विभीषणः, सुषेणः, हनुमानः, च इन्द्रजितः, एते चतुर्विंशतिः, यः मनः आसक्तिहीनाः, महानात्मा जीवितं मुक्ताः, यः यथावत् आगच्छन्ति। "यदि, मम पुत्र, त्वं यथा ते, दानेन, गृहीतेन, निवासेन, च स्मृत्या आसक्तिहीनः जीवसि—तर्हि त्वं दुःखात् विमुक्तः।" "यः, उदात्तस्वभावः, अनन्तं संसारं अतिक्रम्य, सर्वोच्चं साधनं प्राप्य, दुःखं न गच्छति, न च विषादं प्राप्य, सदैव सुखं स्थितः।" "हे ब्रह्मन्, कृपया, मम कृते, मुक्तस्य स्थितिं क्रमशः वर्णय, यथा एषः राघवः आरम्भे स्थापितः, यथा अहं सदा सुखी भवामि।" "हे आर्य, एषः संसारभ्रमः, यः उद्भवति, आकाशवत् वर्णहीनः, अहं तं सम्पूर्णं विस्मर्तुम् उत्तमं मन्ये, पुनः तं न स्मर्तुम्।" "निरूप्यते तदर्थं, यः ज्ञानं अनुभवदृष्ट्या नास्ति; तस्मिन्, कश्चित्, कदाचित्, तं ज्ञानं अन्वेष्टुम् यत्नं करोतु।" "यदि एषः ज्ञानं अत्र संभवः, तर्हि एषः शास्त्रः तस्मिन् प्रयोजनाय प्रकटितः; यदि त्वं तं श्रविष्यसि, सत्यं प्राप्नुहि—अन्यथा, न।" "एषः संसारभ्रमः, यद्यपि दृष्टं, वस्तुतः न अस्ति, यथा अनुभवः; हे पापरहित, एषः अन्वेषणेन, रंगं आकाशे नष्टं वदति।" "यदा, ज्ञानेन यः दृष्टं न अस्ति, मनस्य आसक्ति नष्टं, तदा सर्वोच्चं निर्वाणसुखं प्राप्यते।" "अन्यथा, यः शास्त्रपिटकेषु भ्रमति, तस्य न कदापि स्वाभाविकं ज्ञानं, न च मोक्षः, अनन्तकालेषु।" "उच्चतमः मोक्षः, अवशिष्टवृत्तीनां त्यागः, हे ब्रह्मन्, एषः शुद्धमार्गः, ज्ञानस्य प्रदर्शकः।" "यदा अवशिष्टवृत्तयः समाप्ताः, तदा मनः शीघ्रं विलयते; यथा शीतं प्रवाहं समाप्तं, हे ब्रह्मन्, तथा च तस्य हिमकणः।