ਯੇषਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਮ੍ ਇਦਂ ਹੇਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਵਿਲੀਨਾ ਤੇ ਨ ਵਾਞ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਹ ਨੇਤਰੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ।
ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਕਲਨੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਯਾਵਨ੍ ਨ ਚੇਤਸਿ । ਨ ਤਾਵਤ੍ ਸਮਤਾ ਭਾਤਿ ਸਾਭ੍ਰੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਵਿਚ ਚੁਣਨ ਤੇ ਤਿਆਗਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਾਂਦਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੀ।
ਅਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਇਦਂ ਵਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਲੁਲਿਤਂ ਮਨਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨੋਦੇਤਿ ਸਮਤਾ ਸ਼ਾਹੋਟ ਇਵ ਮਞ੍ਜਰੀ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ 'ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਟਾਹਣੀ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦੇ।
ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤੈषਣਾ ਯਤ੍ਰ ਲਾਭਾਲਾਭਵਿਲਾਸਿਨੀ । ਸਮਤਾਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾ ਤਤ੍ਰ ਕੁਤੋ ਨੈਰਾਸ਼੍ਯਹਾਸਿਨੀ
ਜਿੱਥੇ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਸਮਤਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਨਾਨਾਨਾਨਾਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ ਅਯੁਕ੍ਤਿਃ ਕ੍ਵ ਯੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਦ ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਣਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ?
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤਾਸ਼ਙ੍ਕੇ ਮਰ੍ਕਟ੍ਯੌ ਚਿਤ੍ਤਪਾਦਪੇ । ਚਞ੍ਚਲੇ ਸ੍ਫੁਰਤੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਤਸ੍ ਤਸ੍ਯੇਹ ਸੋਮ੍ਯਤਾ
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਆਸ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਇੰਨਾ ਚੰਜਲ ਹੋਵੇ, ਠੰਢ-ਚੈਨ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਨਿਰ੍ਭਯਤਾ ਨਿਤ੍ਯਤਾ ਸਮਤਾ ਜ੍ਞਤਾ । ਨਿਰੀਹਤਾ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਸੋਮ੍ਯਤਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਤਾ
ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ, ਬਰਾਬਰੀ, ਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਕਰਤਬ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਨਰਮਤਾ, ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ—
ਧृਤਿਰ੍ ਮੈਤ੍ਰੀ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ ਮੁਦਿਤਾ ਮृਦੁਭਾषਿਤਾ । ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਨਿਤਾ ਰਤਾਃ
ਧੀਰਜ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਯਾਦ, ਸੰਤੋਖ, ਖੁਸ਼ੀ, ਨਰਮ ਬੋਲ—ਇਹ ਗੁਣ, ਛੱਡਣ ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਧਾਵਮਾਨਮ੍ ਅਧੋ ਭੋਗਾਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰੇਦ੍ ਬਲਾਤ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਪਤਿਤਮ੍ ਅਧੋ ਵਾਰੀਵ ਸੇਤੁਨਾ
ਜਦ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਰਸਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਧ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਇਮਾਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ੍ਵਪਞ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ । ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਆਨ੍ਤਰਾਂਸ਼੍ ਚ ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍
ਬਾਹਰਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗृਹੀਤਤृष੍ਣਾਸ਼ਫਰਿ ਵਾਸਨਾਜਾਲਮ੍ ਆਬਿਲਮ੍ । ਸਂਸਾਰਵਾਰਿ ਪ੍ਰਸृਤਂ ਚਿਨ੍ਤਾਤਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ ਆਤਤਮ੍
ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਛੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਜਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਯਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਤਾਤ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਲਾਕਯਾ । ਵਾਤ੍ਯਯੇਵਾਮ੍ਬੁਦਂ ਕਾਲੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤਤੇ ਪਦੇ
ਪਿਆਰੇ, ਤੇਜ਼ ਅਕਲ ਦੀ ਸੂਈ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਬਦਲਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੱਟ ਦੇ।
ਅਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਦੋषਾਙ੍ਕੁਰਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਧੁਰ੍ਯਧੀਰੇਣ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰੋਦ੍ਧਰੋਦ੍ਧੁਰਯਾ ਧਿਯਾ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਪੱਕੇ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ।
ਮਨਸੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਚਰਮਂ ਮਨਃ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਚ੍ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸਾਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜ
ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ, ਮਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ।
ਮੋਹੋ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰਂ ਨ ਭੂਯਃ ਪਰਿਰੋਹਤਿ
ਜਦੋਂ ਭਰਮ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਿष੍ਠਨ੍ ਗਚ੍ਛਞ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਰਾਮ ਨਿਵਸਨ੍ਨ੍ ਉਤ੍ਪਤਨ੍ ਪਤਨ੍ । ਅਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਾਸ੍ਥਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ
ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਂ, ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਉੱਡਦਾ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਵੇਂ—ਹੇ ਰਾਮਾ—ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ।
ਸਮਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਹਰਨ੍ । ਅਚਿਨ੍ਤਯਂਸ੍ ਤਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਿਹਰੇਹ ਹਿ ਰਾਘਵ
ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖ, ਜੋ ਕੰਮ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ, ਉਹ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।
ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਚ । ਖਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਹ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕੁਰੁ ਮਾ ਕੁਰੁ ਵਾਨਘ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਝਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਜੀ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵੇਤ੍ਤਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ ਤ੍ਵਯੇਦਮ੍ ਆਤਤਂ ਤਤਮ੍
ਤੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੇਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਸਮ੍ਭਾਰਾਦ੍ ਅਭਿਤੋ ਭਾਵਨੋਜ੍ਝਿਤਾ । ਸ ਨ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਯਤੇ ਦੋषੈਰ੍ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿषਾਦਜੈਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ । ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਸਾਰਵਾਸਨਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਦ੍ ਦਦਾਤਿ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਧਿਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਭਾਵਨਮ੍ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਃ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਨ ਸ ਮਜ੍ਜਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਆਈ ਹੋਈ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਨ੍ ਮਨਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਭੋਗਾਭਿਮਨਨਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਏਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਭੋਗ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਜਡਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਮਾਂਸਗਰ੍ਧੇਨ ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਵਨੇ ਮृਗਪਤਿਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਿੱਲੀ ਮਾਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਂਹਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ਾਲ੍ ਲਬ੍ਧਂ ਮਾਂਸਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜਮ੍ਬੁਕਃ । ਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ ਏਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਕਲ੍ਪਂ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਜੀਵਤਿ । ਭਾਵਯਂਸ਼੍ ਚਿਤਮ੍ ਏਵੈਕਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਬਣਾਵਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਡਂ ਯਤ੍ ਕਿਲ ਨਿਰ੍ਹੀਨਂ ਚਿਤਾ ਦੀਪਿਕਯੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਤਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ, ਖਾਲੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ — ਜੋ ਅਚੇਤ ਹੈ — ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਾਮृष੍ਟਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਰੁਨ੍ਮਯੀ । ਕਲਨਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਛੂਹੀ ਹੋਈ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਚਿੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ 'ਚਿੱਤਮ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ ਚਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧ ਆਕਾਰਸ੍ ਸੈਵੇਯਂ ਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।