ਅਹਂ ਯਤ੍ਰ ਕਰੋਮੀਮਂ ਸਮਗ੍ਰਂ ਜਾਗਤਂ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषਕ੍ਰਮਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕੁਤੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਟਕਦਾ ਜਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਰਾਗ ਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮੇ ਦਗ੍ਧਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਲਾਲਿਤਮ੍ । ਸ ਮਦਾਰਮ੍ਭ ਏਵਾਤਃ ਕਃ ਖੇਦੋਲ੍ਲਾਸਯੋਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਵੱਲੋਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਤ੍ਸੁਖਾਸੁਖਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਜਗਜ੍ਜਾਲਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੇ । ਅਹਂ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤਃ ਕਃ ਖੇਦੋਲ੍ਲਾਸਯੋਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਮੇਰੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਧਣ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਵਿਚ, ਜੇ ਮੈਂ ਸੋਚ ਲਵਾਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਖੇਦੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸੇ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਕਰ੍ਤृਤਯੈਕਯਾ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਲਯਂ ਯਾਤੇ ਸਮਤੈਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਖੇਡ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਮਤਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਤਾ ਸਰ੍ਵਭਾਵੇषੁ ਯਾਸੌ ਸਤ੍ਯਾ ਪਰਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਭੂਯੋ ਦੁਃਖਮ੍ ਆਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਸਮਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਅਥ ਵਾ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਨਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਯੋ ऽਸਿ ਸੋ ऽਸਿ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਰਾਘਵ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਰਹਿ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਅਯਂ ਨਾਹਂ ਕਰੋਮੀਦਮ੍ ਇਦਂ ਨ ਤੁ । ਇਤਿ ਭਾਵਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮਯੀ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਨ ਤੁष੍ਟਯੇ
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ' — ਐਸਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਤੋਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਾ ਕਾਲਸੂਤ੍ਰਪਦਵੀ ਸਾ ਮਹਾਵੀਚਿਵਾਗੁਰਾ । ਸਾਸਿਪਤ੍ਤ੍ਰਵਨਸ਼੍ਰੇਣੀ ਯਾ ਦੇਹੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਫਾਹੀ, ਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਯਤ੍ਨੇਨ ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾ ਸਾ ਨ ਭਵ੍ਯੇਨ ਸਸ਼੍ਵਮਾਂਸੇਵ ਪੁਕ੍ਕਸੀ
ਉਹ ਸੋਚ ਹਰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਮਾਸ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਚੁਹਿੜੀ ਛੂਹਦੀ ਹੈ।
ਤਯਾ ਸੁਦੂਰੋਜ੍ਝਿਤਯਾ ਦृष੍ਟੌ ਪਾਟਲਲੇਖਯਾ । ਉਦੇਤਿ ਪਰਮਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨੇਵ ਵਿਗਤਾਮ੍ਬੁਦਾ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਚ ਲਾਲ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਲ਼ੀ ਰਾਤ 'ਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟ ਜਾਣ 'ਤੇ ਚਾਂਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤਾ ਨਾਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਯਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਸ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੈਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਂ ਕਰ੍ਤੈਵਾਸ੍ਮਿ ਸਮਗ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਥ ਵਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵਮ੍ ਇਤਿ ਵਾ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮਂ ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਪਦਵਿਦੋ ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਤਮਾਸ੍ ਸਾਧਵਃ
ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਫ ਜਾਣ ਲੈ, 'ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਹਾਂ, ਨਾ ਉਹ,' ਜਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈ, 'ਮੈਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਂ,' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,'—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਾਲਤ 'ਚ ਟਿਕ ਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਤਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਸੰਤ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਸੂਕ੍ਤਿਸੁਨ੍ਦਰਮ੍ । ਅਕਰ੍ਤੈਵ ਹਿ ਕਰ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਭੋਕ੍ਤਾਭੋਕ੍ਤੈਵ ਭੂਤਭृਤ੍
ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੋ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚ ਹੈ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਅਸਲ 'ਚ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ; ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥੰਭਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਮਯਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਮਲਂ ਪਦਮ੍ । ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਵਪੁਰ੍ ਦੇਵਸ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਹृਦਯਙ੍ਗਮਤਾਂ ਯਾਤਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ । ਤ੍ਵਦੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਯਥਾ ਸ਼ੀਤਂ ਧਾਰਾਭਿਰ੍ ਭੂਭृਤਃ ਪਯਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਔਦਾਸੀਨ੍ਯਾਦ੍ ਅਨਿਚ੍ਛਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ । ਸਮਗ੍ਰਾਲੋਕਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਦੇਵਃ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਿਵਤਾ ਭੋਗਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹੈ।
ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਂ ਭਗਵਨ੍ ਸ੍ਫਾਰਸ੍ ਸਂਸ਼ਯੋ ਮੇ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਤਂ ਤ੍ਵਂ ਗਿਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਦੀਧਿਤ੍ਯੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਯਥਾ ਤਮਃ
ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਚੰਦਨੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਦਂ ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਸਦ੍ ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਅਯਂ ਭਵਾਨ੍ । ਅਯਮ੍ ਏਕੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ऽਯਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਲਨਾਮਲਮ੍
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਤੂੰ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਹੀਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਤਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨੀਹਾਰ ਇਵ ਭਾਸ੍ਕਰੇ । ਇਦਮ੍ਪ੍ਰਥਮਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛੇ ਕਥਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ 'ਇਹ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲ ਏਵਾਸ੍ਯ ਸਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਰਾਮ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਏਨਾਂ ਤਦੈਵ ਚ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਰਾਮਾ, ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਮਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਤ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਏਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਯੋਗ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਸਿ
ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਕਾਨ੍ਤਾਗੇਯਗਿਰਾਂ ਰਾਮ ਭਾਜਨਂ ਤਰੁਣੋ ਯਥਾ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਾਮ੍ ਉਤ੍ਤਮੋਕ੍ਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਦृਗ੍ ਭਾਜਨਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਵਾਬ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ।
ਵ੍ਯਰ੍ਥਾ ਭਵਤਿ ਬਾਲੇषੁ ਯਥਾ ਰਾਗਮਯੀ ਕਥਾ । ਨਿਰਰ੍ਥਕਾਲ੍ਪਬੋਧੇषੁ ਤਥੋਦਾਰੋਦਯਾ ਕਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗੱਲ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬੇਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਮਯੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪੁਂਸੋ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਫਲਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ਰਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਮਾਧਵੇ
ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵੇਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਰੁਖ 'ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਉਪਦੇਸ਼ਗਿਰੋ ਵृਦ੍ਧੇ ਰਞ੍ਜਨਾ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਪਟੇ । ਲਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਰਵਿਜ੍ਞਾਨਕਥਾਸ਼੍ ਚਾਧਿਗਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ; ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ 'ਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਲੇਸ਼ਤਃ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ । ਨ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੇਨੈਤਨ੍ ਨ ਜ੍ਞਾਤਂ ਭਵਤਾ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ।
ਯਦਿ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਸਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਤ੍ਤਰਂ ਸਾਧੋ ਜਾਨਾਸ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੂੰ ਖੁਦ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਇਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਮਯਾ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਬੋਧੇ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੈष ਸਾਧੋ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਤ੍ਤਰਕ੍ਰਮਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੇਰੀ ਬੁਝ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਜਾਨਾਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕृਤ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨੈਵ ਹਿ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ ਸਨ੍ਨ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਯੈਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਰਾਮ ਕਰ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਤृਵਿਚਾਰਣਮ੍ । ਵਾਸਨਾਮਯਨਾਸ਼ਾਯ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਵਾਸਨਾਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਵਾਸਨਾਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਪਿ ਤ੍ਯਜ
ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ।