ਸਮਵਿषਮਦਸ਼ਾਵਿਪਾਕਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾਫਲੌਘਾਃ । ਸਮਯਪਵਨਪਾਤਿਤਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਮ੍ ਆਤਤਸਂਸृਤਿਦ੍ਰੁਮੇਭ੍ਯਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਫਲ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੱਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਝੜਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਮੇਧੋਪਦਾਵਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧੇ ਮਹਤਿ ਚੇਤਸਿ । ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਨ ਭੋਗਾਸ਼ਾ ਮृਗਤृष੍ਣਾਸ੍ ਸਰਸ੍ਸ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਚਾਤਿਕਟੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਸਂਸृਤਿਃ । ਕਾਲਪਾਕਵਸ਼ੋਲ੍ਲਾਸਿਰਸਾ ਨਿਮ੍ਬਲਤਾ ਯਥਾ
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੜਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵृਦ੍ਧਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੌਰ੍ਜਨ੍ਯਂ ਸੌਜਨ੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਤਾਨਵਮ੍ । ਕਰਞ੍ਜਕਰ੍ਕਸ਼ੇ ਰਾਜਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਜਨਚੇਤਸਿ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਰੁੱਖੇਪਣ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਰੰਜ ਦੇ ਕਠੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ।
ਭਜ੍ਯਤੇ ਭੁਵਿ ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦਿਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਸ਼ੁष੍ਕੇਵ ਮਾषਸ਼ਿਮਿਕਾ ਟਾਙ੍ਕਾਰਕਠਿਨਾਰਵਮ੍
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਮਾਸ ਦੀ ਫਲੀ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਭੋਗਪੂਗੇਭ੍ਯਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਮਹੀਸ਼੍ਵਰਾਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਚਿਨ੍ਤਾਕਲਿਕਾ ਵਰਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਸ਼ੀਲਤਾ
ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਰਾਜ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਕੱਲਾ ਜੀਵਨ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਨਾਨਨ੍ਦਾਯ ਮਮੋਦ੍ਯਾਨਂ ਨ ਸੁਖਾਯ ਮਮ ਸ਼੍ਰਿਯਃ । ਨ ਹਰ੍षਾਯ ਮਮਾਰ੍ਥਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਾਮਿ ਮਨਸਾ ਸਹ
ਮੇਰਾ ਬਾਗ਼ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਮੇਰੇ ਲਾਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ।
ਅਨਿਤ੍ਯਸ਼੍ ਚਾਸੁਖੋ ਲੋਕਸ੍ ਤृष੍ਣਾ ਤਾਤ ਦੁਰੁਦ੍ਵਹਾ । ਚਾਪਲੋਪਹਤਂ ਚੇਤਃ ਕਥਂ ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਲਾਲਚ ਬੜੀ ਔਖੀ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲੀ ਆਰਾਮ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਾਮਿ ਮਰਣਂ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਾਮਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਤਿष੍ਠਾਮਿ ਤਿष੍ਠਾਮਿ ਤਥੈਵ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਮ੍
ਮੈਂ ਨਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਲਾਲਚ ਤੋਂ।
ਕਿਂ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯੇਨ ਕਿਂ ਭੋਗੈਃ ਕਿਮ੍ ਅਰ੍ਥੇਨ ਕਿਮ੍ ਈਹਿਤੈਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸ ਏਵ ਗਲਿਤੋ ਮਮ
ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮਾਵਲਿਵਰਤ੍ਰਾਯਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋ ਦृਢਾਃ । ਯੇ ਲਗ੍ਨਾਸ੍ ਤਦ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਯੇ ਯਤਨ੍ਤੇ ਤ ਉਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਠੜੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ; ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਚਮੁਚ ਉੱਚੇ ਹਨ।
ਦਲਿਤਂ ਮਾਨਿਨੀਲੋਕੈਰ੍ ਮਨੋ ਮਕਰਕੇਤੁਨਾ । ਕੋਮਲਂ ਖੁਰਨਿष੍ਪੇषੈਃ ਕਮਲਂ ਕਰਿਣਾ ਯਥਾ
ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਨਰਮ ਕਮਲ ਕੁਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਯ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ । ਭੂਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਕਃ ਕਿਲਾਵਸਰਃ ਕੁਤਃ
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਜੇ ਅੱਜ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਦੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ?
ਵਿषਂ ਵਿषਯਵੈषਮ੍ਯਂ ਨ ਵਿषਂ ਵਿषਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਘ੍ਨਾ ਵਿषਯਾ ਏਕਦੇਹਹਰਂ ਵਿषਮ੍
ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਮ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸੁਖਾਨਿ ਨ ਦੁਃਖਾਨਿ ਨ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਬਨ੍ਧਵਃ । ਨ ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਮਰਣਂ ਬਨ੍ਧਾਯ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਚੇਤਸਃ
ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਜੀਵਨ, ਨਾ ਮੌਤ — ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਤਦ੍ ਭਵਾਮਿ ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਵੀਤਸ਼ੋਕਭਯਾਯਾਸੋ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਥੋਪਦਿਸ਼ਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਨਵਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿਖਾਓ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਗਮ, ਡਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਜਾਲਵਲਿਤਾ ਦੁਃਖਕਣ੍ਟਕਸਙ੍ਕਟਾ । ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਪਾਤਬਹਲਾ ਭੀਮਰੂਪਾਜ੍ਞਤਾਟਵੀ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਗਾੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰਕਚੋਗ੍ਰਵਿਨਿष੍ਪੇषਂ ਸੋਢੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਮੁਨੇ । ਸਂਸਾਰਵ੍ਯਵਹਾਰੋਤ੍ਥਂ ਨਾਸ਼ਾਵਿषਮਵੈਸ਼ਸਮ੍
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰੋ-ਬਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਪੀੜ — ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਆਰੀ ਨਾਲ ਪੀਸਣੀ — ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
ਇਦਂ ਨਾਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਜਨਭ੍ਰਮਃ । ਧੁਨੋਤੀਦਂ ਚਲਂ ਚੇਤੋ ਰਜੋਰਾਸ਼ਿਮ੍ ਇਵਾਨਿਲਃ
ਇਹ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰਮ, ਇਸ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਤਨ੍ਤੁਲਵਪ੍ਰੋਤਜੀਵਸਞ੍ਚਯਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ । ਚਿਦਚ੍ਛਾਙ੍ਗਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਟਂ ਚਿਤ੍ਤਨਾਯਕਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਥੇ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਹਾਰਮ੍ ਅਰਤਿਃ ਕਾਲਵ੍ਯਾਲਵਿਭੂषਣਮ੍ । ਤ੍ਰੋਟਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਅਕ੍ਰੂਰਾਂ ਵਾਗੁਰਾਮ੍ ਇਵ ਕੇਸਰੀ
ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਜਾਲ—ਵਿਰਕਤੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਤੋੜ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਾਂਗਾ।
ਨੀਹਾਰਂ ਹृਦਯਾਟਵ੍ਯਾਂ ਮਨਸ੍ਤਿਮਿਰਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਮੇ । ਕੇਨਚਿਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਦੀਪੇਨ ਭਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਹੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚਲੇ ਕੋਹਰੇ ਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰ।
ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵੇਹ ਨ ਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ ਦੁਰਾਧਯੋ ਨ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ । ਯੇ ਸਙ੍ਗਮੇਨੋਤ੍ਤਮਮਾਨਸਾਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਤਮਾਂਸੀਵ ਨਿਸ਼ਾਕਰੇਣ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉੱਚਾ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਮਾਸ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ।
ਆਯੁਰ੍ ਵਾਯੁਵਿਘਟ੍ਟਿਤਾਬ੍ਜਪਟਲੀਲਮ੍ਬਾਮ੍ਬੁਵਦ੍ ਭਙ੍ਗੁਰਂ ਭੋਗਾ ਮੇਘਵਿਤਾਨਮਧ੍ਯਵਿਲਸਤ੍ਸੌਦਾਮਿਨੀਚਞ੍ਚਲਾਃ । ਲੋਲੋ ਯੌਵਨਲਾਲਨਾਜਲਰਯਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਆਕਲਯ੍ਯ ਦ੍ਰੁਤਂ ਮੁਦ੍ਰੈਵਾਦ੍ਰਿਦृਢਾਰ੍ਪਿਤਾ ਨਨੁ ਮਯਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਚਿਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਜੀਵਨ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ; ਸੁਖ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਜਵਾਨੀ, ਮੋਹ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹਨ—ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਮੋਹਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।
ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾਨਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਸਙ੍ਕਟਕੋਟਰਮ੍ । ਜਗਦ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਗ੍ਨਂ ਮਨੋ ਮਨਨਕਰ੍ਦਮੇ
ਜਦ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਗਾਦ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮੇ ਭ੍ਰਮਤੀਵੇਦਂ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਸ਼੍ ਚੋਪਜਾਯਤੇ । ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰਿਕਮ੍ਪਨ੍ਤੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਣੀਵ ਜਰਤ੍ਤਰੋਃ
ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ।
ਅਨਾਪ੍ਤੋਤ੍ਤਮਸਨ੍ਤੋषਚਰ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗਾਕੁਲਾ ਮਤਿਃ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ੍ਪਦਾ ਬਿਭੇਤੀਹ ਬਾਲੇਵਾਲ੍ਪਬਲੇਸ਼੍ਵਰਾ
ਮੇਰੀ ਸਮਝ, ਉੱਚੀ ਤਸੱਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ-ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਲੁਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਤਃਕਰਣਵृਤ੍ਤਯਃ । ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇਭ੍ਯ ਇਵ ਸਾਰਙ੍ਗ੍ਯਸ੍ ਤੁਚ੍ਛਾਲਮ੍ਬਵਿਡਮ੍ਬਿਤਾਃ
ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਖਾਲੀ ਖੂਆਂ ਤੋਂ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਵਿਵੇਕਾਸ੍ਪਦਭ੍ਰष੍ਟਾਃ ਕष੍ਟੇ ਰੂਢਾ ਨ ਸਤ੍ਪਦੇ । ਅਨ੍ਧਕੂਪਮ੍ ਇਵਾਪਨ੍ਨਾ ਵਰਾਕਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ
ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ—ਉਹਨਾਂ ਬਦਕਿਸਮਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਅੰਧੇ ਖੂਏ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਵਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਨ ਚ ਯਾਤਿ ਯਥੇਪ੍ਸਿਤਮ੍ । ਚਿਨ੍ਤਾ ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਾਯਤ੍ਤਾ ਕਾਨ੍ਤੇਵਾਪ੍ਰਿਯਸਦ੍ਮਨਿ
ਚਿੰਤਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਠਿਕਾਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਮਨ ਚਾਹੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਦੇ ਮਾਲਕ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਔਰਤ ਅਣਪਸੰਦ ਘਰ ਵਿਚ।