ਵਾਸਨਾਃ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਸੋ ऽਪਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਨਿਰ੍ਣੀਤਾ ਕਾਲਿਕੀ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਤਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਮਨਨਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਮਨੋ ਘਨਵਿਕਲ੍ਪਂ ਤੁ ਗਚ੍ਛਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਣਿਪਾਦਮਯਂ ਦੇਹਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਦੇਹੋ ऽਸੌ ਜਾਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ऽਪਿ ਚ ਜੀਵਤਿ
ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜੀਵੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵੇष੍ਟਿਤਃ । ਦੁਃਖਜਾਲਪਰੀਤਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ ਆਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਕਵਸ਼ਤਃ ਫਲਮ੍ ਏਤਿ ਯਥਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ । ਅਵਸ੍ਥਯੈਵ ਨਾਕृਤ੍ਯਾ ਜੀਵੋ ਮਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਰਤਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ऽਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਤਾਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਲਵਲਿਤਾ ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਆਗਤਾ
ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਘਿਰ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯਂ ਸਂਸ੍ਥਾਗ੍ਰਹਣਤਤ੍ਪਰਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪੀਹਿਤੈਃ
ਮਨ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲਾਈ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਮਤ੍ਤਾਂ ਗਾਵੋ ਵृषਮ੍ ਇਵੋਨ੍ਮਦਮ੍ । ਅਨੁਧਾਵਨ੍ਤਿ ਦੋषਾਯ ਸਰਿਤਸ੍ ਸਾਗਰਂ ਯਥਾ
ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਮਨ ਨੂੰ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਬਲਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਗਲਤੀ ਲਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਂ ਚੇਤੋ ਘਨਾਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਕਵਦ੍ ਇਚ੍ਛਯਾ ਯਾਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੋਟਾ ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਹ ਨਾਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ ਆਵਲਯਦ੍ ਵਪੁਃ । ਕष੍ਟਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਸ੍ਵਯਂ ਬਦ੍ਧਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਰ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ!'
ਬਦ੍ਧਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਕਲਯਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਹਚ੍ ਛਨੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਜ੍ਜਙ੍ਗਲਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀਮ੍
ਮੈਂ ਫਸਿਆ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਜਾਲਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿ ਚ । ਪਰਾਂ ਵਿਵਸ਼ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ृਙ੍ਖਲਾਬਦ੍ਧਸਿਂਹਵਤ੍
ਆਪਣੀ ਸੋਚੀ ਹੋਈ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੇਰ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਆਹਰਦ੍ ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਾਨੁਰਚਿਤਾ ਦਸ਼ਾਸ਼੍ ਚਾਨੁਪਤਨ੍ ਨਵਾਃ
ਛੁਪੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਨਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਕਦੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਬੁੱਧੀ, ਕਦੇ ਗਿਆਨ, ਕਦੇ ਕਰਮ; ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਾਯੇਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਾਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਮਨ ਤੇ ਕਦੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਇਚ੍ਛੇਤਿ ਸਙ੍ਗਤਮ੍
ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਮਨ, ਕਦੇ ਅਗਿਆਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਆਬਦ੍ਧਮ੍ ਇਹ ਚਿਤ੍ਤਂ ਰਾਘਵ ਦੁਃਖਿਤਮ੍ । ਤृष੍ਣਾਸ਼ੋਕਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਰੋਗਾਯਤਨਮ੍ ਆਤੁਰਮ੍
ਇਹੀ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ।
ਜਰਾਮਰਣਮੋਹਾਰ੍ਤਂ ਭਵਭਾਵਨਯਾ ਹਤਮ੍ । ਈਹਿਤਾਨੀਹਿਤੈਰ੍ ਗ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਰਾਗਰਞ੍ਜਿਤਮ੍
ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ।
ਇਚ੍ਛਾਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਕਾਰਂ ਕਰ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਸੁਵਿਸ੍ਮृਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪਦਂ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਿਮਟ ਗਈ, ਕਰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਲੀ, ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਝੂਠੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੋਸ਼ਕਾਰਵਦ੍ ਆਬਦ੍ਧਂ ਕੋਸ਼ਕਾਰਪਦਂ ਗਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵृਨ੍ਦਾਵਯਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਨਰਕਾਤਪਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਕੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸਮਭਾਰਭਰਾਵਹਮ੍ । ਜਰਾਮਰਣਸ਼ਾਖਾਢ੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਵਿषਦੁਰ੍ਦ੍ਰੁਮਮ੍
ਇਹ ਅਦਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰੁੱਖ ਹੈ।
ਇਮਂ ਸਂਸਾਰਮ੍ ਅਖਿਲਮ੍ ਆਸ਼ਾਪਾਸ਼ਵਿਧਾਯਕਮ੍ । ਦਧਦ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਫਲੈਰ੍ ਹੀਨਂ ਵਟਧਾਨਾ ਵਟਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਸਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਫਲ ਰਹਿਤ, ਬੀਜ ਵਿਚੋਂ ਬੰਨਿਆ ਪਰ ਬੇਫਲ ਵਟ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਤਾਨਲਸ਼ਿਖਾਦਗ੍ਧਂ ਕੋਪਾਜਗਰਚਰ੍ਵਿਤਮ੍ । ਕਾਮਾਬ੍ਧਿਕਲ੍ਲੋਲਹਤਂ ਵਿਸ੍ਮृਤਾਤ੍ਮਪਿਤਾਮਹਮ੍
ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਸੱਪ ਵੱਲੋਂ ਚਬਾਇਆ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਝਟਕਿਆ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਜੜ ਭੁਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮृਗਂ ਯੂਥਾਦ੍ ਇਵ ਭ੍ਰष੍ਟਂ ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚੇਤਨਮ੍ । ਪਤਙ੍ਗਕਮ੍ ਇਵੋਜ੍ਜ੍ਵਾਲੇ ਦਗ੍ਧਂ ਵਿषਯਪਾਵਕੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣੀ ਟੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤਿਤਲੀ ਤਪਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛਿਨ੍ਨਮੂਲਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਜਂ ਪਰਮਾਂ ਮ੍ਲਾਨਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ ਵਿਦੇਸ਼ਾਸਙ੍ਗਦੁਸ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਸ ਟੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਖੜ ਕੇ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿषਯਾਹਿषੁ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਮਿਤ੍ਰਰੂਪੇषੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁषੁ । ਦਸ਼ਾਖਦਾਸ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਸੁ ਲੁਠਿਤਂ ਸਙ੍ਕਟਾਸ੍ਵ੍ ਅਤਿ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਦਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਅਣਗਣਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ।
ਦੁਃਖੇ ਨਿਪਤਿਤਂ ਘੋਰੇ ਵਿਹਗਂ ਵਾਗੁਰੇ ਯਥਾ । ਆਬਦ੍ਧਾਸ੍ਥਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪਤ੍ਤਨੇ
ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਟਕਿਆ ਹੋਇਆ।
ਉਹ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਬ੍ਧੌ ਮਨੋ ਵਿषਯਵਿਦ੍ਰੁਤਮ੍ । ਉਦ੍ਧਰਾਮਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ ਮਾਤਙ੍ਗਮ੍ ਇਵ ਕਰ੍ਦਮਾਤ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕੀਚੜ ਤੋਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋ, ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲੈ।
ਬਲੀਵਰ੍ਦਵਦ੍ ਆਮਗ੍ਨਂ ਮਨੋ ਮਨਨਪਲ੍ਵਲੇ । ਆਲੂਨਸ਼ੀਰ੍ਣਾਵਯਵਂ ਬਲਾਦ੍ ਰਾਮ ਸਮੁਦ੍ਧਰ
ਮਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਜਖਮੀ ਤੇ ਫਟੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲੈ।
ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪ੍ਰਸਰਪਰਾਹਤਾਕृਤੌ ਜ੍ਵਲਜ੍ਜਰਾਮਰਣਵਿषਾਦਮੂਰ੍ਛਿਤੇ । ਦਯੇਹ ਨ ਸ੍ਵਮਨਸਿ ਯਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ਨਰਾਕृਤਿਸ੍ ਸ ਜਗਤਿ ਰਾਮ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ
ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ।