ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਸਾ ਦੇਵੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾ ਤਯਾ । ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਕਲੇਨ੍ਦੋਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਤਾਮ੍ ਇਵ
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਠੰਡਕ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਿਤੈषਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯਾ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ ਵਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਨਨ੍ਤਪਦਂ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਰੂਪਂ ਪਰਿਮਿਤੇਵਾਸੌ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਭਾਵਿਤਾ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਪਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੀਮਤ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਯਦੈਵ ਭਾਵਿਤਂ ਰੂਪਂ ਤਯਾ ਪਰਮਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਤਦੈਵੈਨਾਮ੍ ਅਨੁਗਤਾ ਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਕਾ ਦृਸ਼ਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਂ, ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ ਅਥੈਤਦਵਸ੍ਥੈਵ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ਗਤੈਵਾਸ਼ੁ ਲਹਰੀਵ ਮਹਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਟਕਕੇਯੂਰੈਰ੍ ਭੇਦੋ ਹੇਮ੍ਨੋ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਤਥਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਾ ਰੂਪਂ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਂਸ਼ਿਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਟਕ ਅਤੇ ਕੇਯੂਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਬਣਾਵਟ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੇਨ ਦੀਪਾਨਾਂ ਜਾਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕਲਾਮਾਤ੍ਰਭੇਦਸ੍ ਸ੍ਵੋ ਭਾਵਿਤਸ਼੍ ਚਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸਨ੍ਦੀਪਿਤਾਥ ਚਿਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਲਨਾਪਦਮ੍
ਫਿਰ, ਚਿੱਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਾਕਾਰਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਚਿਤੋ ਰੂਪਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਃ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਸੋ ऽਪਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਨਿਰ੍ਣੀਤਾ ਕਾਲਿਕੀ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਤਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਮਨਨਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਮਨੋ ਘਨਵਿਕਲ੍ਪਂ ਤੁ ਗਚ੍ਛਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਣਿਪਾਦਮਯਂ ਦੇਹਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਦੇਹੋ ऽਸੌ ਜਾਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ऽਪਿ ਚ ਜੀਵਤਿ
ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜੀਵੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵੇष੍ਟਿਤਃ । ਦੁਃਖਜਾਲਪਰੀਤਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ ਆਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਕਵਸ਼ਤਃ ਫਲਮ੍ ਏਤਿ ਯਥਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ । ਅਵਸ੍ਥਯੈਵ ਨਾਕृਤ੍ਯਾ ਜੀਵੋ ਮਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਰਤਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ऽਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਤਾਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਲਵਲਿਤਾ ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਆਗਤਾ
ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਘਿਰ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯਂ ਸਂਸ੍ਥਾਗ੍ਰਹਣਤਤ੍ਪਰਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪੀਹਿਤੈਃ
ਮਨ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲਾਈ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਮਤ੍ਤਾਂ ਗਾਵੋ ਵृषਮ੍ ਇਵੋਨ੍ਮਦਮ੍ । ਅਨੁਧਾਵਨ੍ਤਿ ਦੋषਾਯ ਸਰਿਤਸ੍ ਸਾਗਰਂ ਯਥਾ
ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਮਨ ਨੂੰ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਬਲਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਗਲਤੀ ਲਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਂ ਚੇਤੋ ਘਨਾਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਕਵਦ੍ ਇਚ੍ਛਯਾ ਯਾਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੋਟਾ ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਹ ਨਾਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ ਆਵਲਯਦ੍ ਵਪੁਃ । ਕष੍ਟਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਸ੍ਵਯਂ ਬਦ੍ਧਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਰ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ!'
ਬਦ੍ਧਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਕਲਯਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਹਚ੍ ਛਨੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਜ੍ਜਙ੍ਗਲਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀਮ੍
ਮੈਂ ਫਸਿਆ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਜਾਲਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿ ਚ । ਪਰਾਂ ਵਿਵਸ਼ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ृਙ੍ਖਲਾਬਦ੍ਧਸਿਂਹਵਤ੍
ਆਪਣੀ ਸੋਚੀ ਹੋਈ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੇਰ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਆਹਰਦ੍ ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਾਨੁਰਚਿਤਾ ਦਸ਼ਾਸ਼੍ ਚਾਨੁਪਤਨ੍ ਨਵਾਃ
ਛੁਪੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਨਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਕਦੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਬੁੱਧੀ, ਕਦੇ ਗਿਆਨ, ਕਦੇ ਕਰਮ; ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਾਯੇਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਾਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਮਨ ਤੇ ਕਦੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਇਚ੍ਛੇਤਿ ਸਙ੍ਗਤਮ੍
ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਮਨ, ਕਦੇ ਅਗਿਆਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਆਬਦ੍ਧਮ੍ ਇਹ ਚਿਤ੍ਤਂ ਰਾਘਵ ਦੁਃਖਿਤਮ੍ । ਤृष੍ਣਾਸ਼ੋਕਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਰੋਗਾਯਤਨਮ੍ ਆਤੁਰਮ੍
ਇਹੀ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ।
ਜਰਾਮਰਣਮੋਹਾਰ੍ਤਂ ਭਵਭਾਵਨਯਾ ਹਤਮ੍ । ਈਹਿਤਾਨੀਹਿਤੈਰ੍ ਗ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਰਾਗਰਞ੍ਜਿਤਮ੍
ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ।
ਇਚ੍ਛਾਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਕਾਰਂ ਕਰ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਸੁਵਿਸ੍ਮृਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪਦਂ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਿਮਟ ਗਈ, ਕਰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਲੀ, ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਝੂਠੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੋਸ਼ਕਾਰਵਦ੍ ਆਬਦ੍ਧਂ ਕੋਸ਼ਕਾਰਪਦਂ ਗਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵृਨ੍ਦਾਵਯਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਨਰਕਾਤਪਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਕੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।