ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਚਿਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਦਿ ਵਿਗਤਭ੍ਰਮਮ੍
ਉਹ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਪੁषਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸੋਮ੍ਯਾਬ੍ਧੇਸ਼੍ ਚਲਨਾਦ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਜੋ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਦ੍ ਈਹਤੇ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਤਥੈਕਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਠੋਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਥਾ ਸਰਤਿ ਮਾਰੁਤਃ । ਤਥੇਹਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਿ ਲੋਲਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਲਾਇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ਼ਿਖਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਦੀਪਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ਯਥੋਚ੍ਚਤਾਮ੍ । ਏਤਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਅਸਾਵ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਸ੍ਵੇ ਵਪੁषਿ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੌ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਜਲਾਨ੍ਤਰੇ ऽਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਯਦ੍ਵਲ੍ ਲਸਦ੍ ਵਾਰਿ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਵਪੁष੍ਯ੍ ਏਵ ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਿਲਾਸਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਮਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥੋਲ੍ਲਸਤਿ ਭਾਚਕ੍ਰੈਰ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਕਾਞ੍ਚਨਸਾਗਰਃ । ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੈਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛੈਸ਼੍ ਚਿਦਰ੍ਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਮੌਕ੍ਤਿਕਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृਸ਼ਾ ਦृਸ਼ਃ । ਤਥੋਦੇਤਿ ਲਸਦ੍ਰੂਪਾ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਚਿੱਤ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤਰੂਪਾ ਸਾ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ । ਤਨ੍ਮਯ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛਾ ਤਤ੍ਰੈਵੋਰ੍ਮਿਰ੍ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੇ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੈਵ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਆਲੋਕਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵਾਲੋਕਕੋਟਰੇ ਘਨਤਾਂ ਗਤਾ
ਉਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।
ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਸਾ ਦੇਵੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾ ਤਯਾ । ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਕਲੇਨ੍ਦੋਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਤਾਮ੍ ਇਵ
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਠੰਡਕ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਿਤੈषਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯਾ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ ਵਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਨਨ੍ਤਪਦਂ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਰੂਪਂ ਪਰਿਮਿਤੇਵਾਸੌ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਭਾਵਿਤਾ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਪਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੀਮਤ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਯਦੈਵ ਭਾਵਿਤਂ ਰੂਪਂ ਤਯਾ ਪਰਮਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਤਦੈਵੈਨਾਮ੍ ਅਨੁਗਤਾ ਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਕਾ ਦृਸ਼ਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਂ, ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ ਅਥੈਤਦਵਸ੍ਥੈਵ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ਗਤੈਵਾਸ਼ੁ ਲਹਰੀਵ ਮਹਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਟਕਕੇਯੂਰੈਰ੍ ਭੇਦੋ ਹੇਮ੍ਨੋ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਤਥਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਾ ਰੂਪਂ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਂਸ਼ਿਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਟਕ ਅਤੇ ਕੇਯੂਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਬਣਾਵਟ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੇਨ ਦੀਪਾਨਾਂ ਜਾਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕਲਾਮਾਤ੍ਰਭੇਦਸ੍ ਸ੍ਵੋ ਭਾਵਿਤਸ਼੍ ਚਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸਨ੍ਦੀਪਿਤਾਥ ਚਿਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਲਨਾਪਦਮ੍
ਫਿਰ, ਚਿੱਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਾਕਾਰਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਚਿਤੋ ਰੂਪਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਃ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਸੋ ऽਪਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਨਿਰ੍ਣੀਤਾ ਕਾਲਿਕੀ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਤਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਮਨਨਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਮਨੋ ਘਨਵਿਕਲ੍ਪਂ ਤੁ ਗਚ੍ਛਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਣਿਪਾਦਮਯਂ ਦੇਹਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਦੇਹੋ ऽਸੌ ਜਾਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ऽਪਿ ਚ ਜੀਵਤਿ
ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜੀਵੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵੇष੍ਟਿਤਃ । ਦੁਃਖਜਾਲਪਰੀਤਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ ਆਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਕਵਸ਼ਤਃ ਫਲਮ੍ ਏਤਿ ਯਥਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ । ਅਵਸ੍ਥਯੈਵ ਨਾਕृਤ੍ਯਾ ਜੀਵੋ ਮਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਰਤਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ऽਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਤਾਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਲਵਲਿਤਾ ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਆਗਤਾ
ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਘਿਰ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯਂ ਸਂਸ੍ਥਾਗ੍ਰਹਣਤਤ੍ਪਰਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪੀਹਿਤੈਃ
ਮਨ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲਾਈ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਮਤ੍ਤਾਂ ਗਾਵੋ ਵृषਮ੍ ਇਵੋਨ੍ਮਦਮ੍ । ਅਨੁਧਾਵਨ੍ਤਿ ਦੋषਾਯ ਸਰਿਤਸ੍ ਸਾਗਰਂ ਯਥਾ
ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਮਨ ਨੂੰ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਬਲਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਗਲਤੀ ਲਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਂ ਚੇਤੋ ਘਨਾਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਕਵਦ੍ ਇਚ੍ਛਯਾ ਯਾਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੋਟਾ ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਹ ਨਾਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ ਆਵਲਯਦ੍ ਵਪੁਃ । ਕष੍ਟਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਸ੍ਵਯਂ ਬਦ੍ਧਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਰ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ!'