ਕੁਤੋ ਜਾਤੇਯਮ੍ ਇਤਿ ਤੇ ਰਾਮ ਮਾਸ੍ਤੁ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਇਮਾਂ ਕਥਮ੍ ਅਹਂ ਹਨ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤੇ ऽਸ੍ਤੁ ਵਿਚਾਰਣਾ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂ।
ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਾਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਰਾਘਵ । ਯਤ ਏषਾ ਯਥਾ ਚੈषਾ ਯਥਾ ਨष੍ਟੇਤ੍ਯ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਇਹ ਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।
ਵਸ੍ਤੁਤਃ ਖਲੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਵਿਭਾਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਅਸਤੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਭਾਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਜਾਨਾਤਿ ਕਃ ਕੁਤਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਾਤੇਯਂ ਪ੍ਰੌਢਿਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਾ ਦੋषਾਯੈਵਾਤਤਾਕृਤਿਃ । ਬਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਯਿਤ੍ਵੈਨਾਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਵੈ ਤਤਃ
ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤੇ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਪਿ ਸ਼ੂਰਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸ੍ ਤੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਯੇ ਪੁਰੁषਾ ਨ ਨਾਮ ਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਾਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਰੋਗਸ਼ਾਲਾਯਾਂ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਨੇ । ਯਥੈषਾ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖੇਨ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਨਿਯੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਾ ਪਾਵੇ।
ਸਰ੍ਵਾਪਦਾਮ੍ ਏਕਸਖੀਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਤਰੁਮਞ੍ਜਰੀਮ੍ । ਅਨਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਜਨਨੀਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਦ੍ਧਰ
ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਅਣਜਾਣੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਸਮਝੀ ਦੀਆਂ ਬਿਪਤਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।
ਭਯਵਿषਾਦਦੁਰਾਧਿਵਿਪਤ੍ਪ੍ਰਦਾਂ ਹृਦਯਮੋਹਮਹਾਪਟਲਾਕੁਲਾਮ੍ । ਭृਸ਼ਮ੍ ਅਪਾਸ੍ਯ ਕੁਦृष੍ਟਿਮ੍ ਇਮਾਂ ਬਲਾਦ੍ ਭਵ ਭਵਾਰ੍ਣਵਪਾਰਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਇਹ ਗਲਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸਹਿ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਪਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਘਣੀ ਹਨੇਰੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾ।
ਕੁਪਿਤਸ੍ਯਾਸਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਿਨਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਵਿਤਤਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ ਔषਧਂ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਘਵ
ਰਾਘਵ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਲੰਬੀ ਤੇ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੁਣ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਂ ਤਾਂ ਕਥਯਿਤੁਂ ਜਾਤਿਂ ਰਾਮ ਰਾਜਸਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀਮ੍ । ਮਨੋਵੀਰ੍ਯਵਿਚਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਤਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜੋ ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਚਿਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਦਿ ਵਿਗਤਭ੍ਰਮਮ੍
ਉਹ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਪੁषਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸੋਮ੍ਯਾਬ੍ਧੇਸ਼੍ ਚਲਨਾਦ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਜੋ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਦ੍ ਈਹਤੇ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਤਥੈਕਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਠੋਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਥਾ ਸਰਤਿ ਮਾਰੁਤਃ । ਤਥੇਹਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਿ ਲੋਲਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਲਾਇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ਼ਿਖਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਦੀਪਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ਯਥੋਚ੍ਚਤਾਮ੍ । ਏਤਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਅਸਾਵ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਸ੍ਵੇ ਵਪੁषਿ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੌ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਜਲਾਨ੍ਤਰੇ ऽਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਯਦ੍ਵਲ੍ ਲਸਦ੍ ਵਾਰਿ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਵਪੁष੍ਯ੍ ਏਵ ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਿਲਾਸਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਮਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥੋਲ੍ਲਸਤਿ ਭਾਚਕ੍ਰੈਰ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਕਾਞ੍ਚਨਸਾਗਰਃ । ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੈਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛੈਸ਼੍ ਚਿਦਰ੍ਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਮੌਕ੍ਤਿਕਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृਸ਼ਾ ਦृਸ਼ਃ । ਤਥੋਦੇਤਿ ਲਸਦ੍ਰੂਪਾ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਚਿੱਤ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤਰੂਪਾ ਸਾ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ । ਤਨ੍ਮਯ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛਾ ਤਤ੍ਰੈਵੋਰ੍ਮਿਰ੍ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੇ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੈਵ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਆਲੋਕਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵਾਲੋਕਕੋਟਰੇ ਘਨਤਾਂ ਗਤਾ
ਉਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।
ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਸਾ ਦੇਵੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾ ਤਯਾ । ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਕਲੇਨ੍ਦੋਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਤਾਮ੍ ਇਵ
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਠੰਡਕ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਿਤੈषਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯਾ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ ਵਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਨਨ੍ਤਪਦਂ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਰੂਪਂ ਪਰਿਮਿਤੇਵਾਸੌ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਭਾਵਿਤਾ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਪਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੀਮਤ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਯਦੈਵ ਭਾਵਿਤਂ ਰੂਪਂ ਤਯਾ ਪਰਮਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਤਦੈਵੈਨਾਮ੍ ਅਨੁਗਤਾ ਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਕਾ ਦृਸ਼ਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਂ, ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ ਅਥੈਤਦਵਸ੍ਥੈਵ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ਗਤੈਵਾਸ਼ੁ ਲਹਰੀਵ ਮਹਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਟਕਕੇਯੂਰੈਰ੍ ਭੇਦੋ ਹੇਮ੍ਨੋ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਤਥਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਾ ਰੂਪਂ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਂਸ਼ਿਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਟਕ ਅਤੇ ਕੇਯੂਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਬਣਾਵਟ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੇਨ ਦੀਪਾਨਾਂ ਜਾਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕਲਾਮਾਤ੍ਰਭੇਦਸ੍ ਸ੍ਵੋ ਭਾਵਿਤਸ਼੍ ਚਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸਨ੍ਦੀਪਿਤਾਥ ਚਿਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਲਨਾਪਦਮ੍
ਫਿਰ, ਚਿੱਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਾਕਾਰਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਚਿਤੋ ਰੂਪਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।