ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਪ੍ਨੋਮਿ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤਪਬਲਃ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ਲੋਲਾਭ੍ਰ ਇਵ ਵਾਸਰਃ
ਇੱਕ ਪਲ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਠੰਡੀ ਬਦਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦਿਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਭਾਸ੍ਵਤਃ । ਅਨਸ੍ਤਮਿਤਸਾਰਸ੍ਯ ਕਲਨਾ ਕਥਮ੍ ਆਗਤਾ
ਅਨੰਤ, ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਸੀਮਾ ਆ ਗਈ?
ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਮਮੋਕ੍ਤਯਃ । ਨਾਸਮਰ੍ਥਵਿਰੂਪਾਰ੍ਥਾਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਰੋਧਦਾਃ
ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਨਿਕੰਮੀ, ਨਾ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ, ਤੇ ਨਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਦृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਬੋਧੇ ਪ੍ਰਤਤੋਦਯੇ । ਯਥਾਵਜ੍ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਮਦ੍ਵਾਗ੍ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਇਮਾਮ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੋਚ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਰਚਨਾ ਭ੍ਰਮਾਯੇਯਂ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਵ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਯਦਾਧੁਨਾ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭੇਦਂ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਵੈ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਤਲਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।
ਭੇਦਕृਦ੍ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ऽਯਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੇषੁ ਕਲ੍ਪਿਤਃ । ਸ ਚਾਜ੍ਞੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਨ ਜ੍ਞੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ
ਇਹ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਚਮੁਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਜਾਣਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਕਲਨਾਮਲਮ੍ ਈਹਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਨੀਰਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਬਿਲਕੁਲ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਤੇ ਦੁਅਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਭਿਰ੍ ਉਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪੁਨਃ । ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣੈਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਵਸਰੇ ऽਨਘ
ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਵਿਨਾ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਤੁਲਂ ਤਮਃ । ਭੇਤ੍ਤੁਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਯਤ੍ਨਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਬਿਨਾ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੇ, ਇਹ ਅਦੁੱਤੀਅ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬਿਨਾ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਅਵਿਦ੍ਯਯੈਵੋਤ੍ਤਮਯਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ੋਦ੍ਯਮੋਤ੍ਕਯਾ । ਵਿਦ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਸਰ੍ਵਦੋषਾਤਿਹਾਰਿਣੀ
ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਲੇਨ ਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯਤੇ ਮਲਮ੍ । ਸ਼ਮਂ ਵਿषਂ ਵਿषੇਣੈਤਿ ਰਿਪੁਣਾ ਹਨ੍ਯਤੇ ਰਿਪੁਃ
ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਊਤਰਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਦृਸ਼ੀ ਭੂਤਮਾਯੇਯਂ ਯਾ ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇਨ ਹਰ੍षਦਾ । ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ: ਇਹ ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਮ੍ ਆਚ੍ਛਾਦਯਤਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਨ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕੈषਾ ਪਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਮਹਤ੍
ਇਹ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਜੋਬਾ ਹੈ, ਵੇਖੋ!
ਅਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਤੁ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਾਯੇਯਮ੍ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਯਮਾਨਰੂਪੈਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨੱਚਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਖਲੁ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮਾਯਾ ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਨੀ । ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਤਿਸਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਨ੍ ਅਪਿ ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਯਾ
ਵਾਹ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਭਿਨ੍ਨੇ ਪਦੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਨ੍ਵਾਨਾ ਭੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਸਂਸਾਰਮਾਯਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਯੇਨਾਸੌ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨੇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ਭਾਵਨਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਜ੍ਞੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼ਯਮ੍
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖੋ ਕਿ 'ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ', ਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਸਲ ਭੇਦ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।
ਯਾਵਤ੍ ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਤਾਵਨ੍ ਮਦ੍ਵਚਸੈਵ ਤੇ । ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਭਵਤੂਦ੍ਦਾਮੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਜਦ ਤਕ ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤਕ ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਬਣੀ ਰਹੇ ਕਿ 'ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ', ਤੇ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਹਿਲੇ ਨਾ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਂ ਮਾਨਸਂ ਮਨਨਂ ਮਹਤ੍ । ਅਸਤ੍ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗ੍ ਅਸੌ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਯ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ ਸੋ ऽਪਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਕ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਯ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਲਾਚਲਾ ਤृਤੀਯਾ ਯਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਆਬਦ੍ਧਭਾਵਨਾ । ਸਾ ਸਮਗ੍ਰਜਗਦ੍ਭੂਤਖਗਬਨ੍ਧਨਵਾਗੁਰਾ
ਤੀਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਚਲਦੀ ਤੇ ਨਾਹ ਚਲਦੀ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਵੈਕਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਜਗਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸ ਦੁਃਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਸੱਚ ਤੇ ਕਦੇ ਝੂਠ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ।
ਯਸ੍ਯੇਮਾਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਾਸੁ ਭਾਵਨਾਸ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਾਃ । ਅਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠਾ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਾਰਿਤਾਦਯੋ ਦੋषਾ ਨ ਕੇਚਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਯਸੀਵੇਹ ਪਾਂਸਵਃ
ਬਦਲਾਅ ਵਰਗੇ ਜੋ ਅਵਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।
ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਞ੍ਜਨੇਯਂ ਜਗਦ੍ਗਤਾ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਚਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆਵੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਨੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਵਿਨੈਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ । ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਟਾ ਇਵ ਵਿਤਨ੍ਤਵਃ
ਇਸ ਵਿਅਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਾਗੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
ਉਹ੍ਯਮਾਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਧ੍ਵਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨੇਹੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ऋਤੇ ਤਚ੍ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਤ੍ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਆਤਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਰਿਤਃ ਪਾਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਲਾਭਾਦ੍ ऋਤੇ ਕਿਲ । ਰਾਮ ਨਾਸਾਦ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਧਿ ਪਦਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਮ੍
ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰ ਆਤਮਾਂ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਾਤੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀ । ਨੂਨਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਾ ਸਮਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਪਦਂ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਗਈ ਹੈ।