ਅਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਯਂ ਭਾਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਆਤ੍ਮਨੋਃ । ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤੌ ਵਾਚਿ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾਤ੍ਰ ਕਾ
ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਗਲਤ ਸਮਝ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ ਸ਼ਿਖਾਯਾ ਜਾਤੇਯਂ ਸ਼ਿਖੇਤਿ ਮਨਸੋ ਹਿ ਯਾ । ਚਾਪਲੋਤ੍ਥਾ ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਲੌ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਲੌ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਧਾਰਨਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਵਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਤ੍ਯਭਾਵੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਮੋਹੋਪਹਤਦृष੍ਟਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਞਾਨਦੋषਵਤ੍
ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਟਕਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇਖਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬਸ ਉਹੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਖਲ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏषੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਚਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ ਚ ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ੍ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਅਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਰਿष੍ਯਾਮਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥੋਕ੍ਤਿਪਞ੍ਜਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬੁਧਿਮਾਨ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਥੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰ ਲਬਦੇ ਹੋਏ, ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਇਹਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਕਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੇਤਰੇ ਕ੍ਰਮਾਃ । ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਮੁਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਵਸ੍ਤੁਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਵਸ੍ਤੁ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ । ਯਥਾਵਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਜਗਨ੍ ਨੈਸ਼ਤਮਃਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਜਦੋਂ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਖਿਲਮ੍ ਆਤਤਂ ਕੁਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਤਦ੍ ਉਪਸ਼ਮੇ ਤਵ ਰਾਮ ਨਿਰ੍ਮਲਾਭੇ । ਅਵਿਤਥਵਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਤਥਮ੍ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯੋ ऽਤ੍ਰ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੋ ਗਲਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਜ਼ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਕੁਕ੍ਸ਼ਿਤੁਲ੍ਯਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਾਮਲਦੀਪ੍ਤਿਭਿਃ । ਤਵੋਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਭਿਰ੍ ਇਹਾਭਿਤਃ
ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਤੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ, ਠੰਡੀ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਖੀਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ।
ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਪ੍ਨੋਮਿ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤਪਬਲਃ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ਲੋਲਾਭ੍ਰ ਇਵ ਵਾਸਰਃ
ਇੱਕ ਪਲ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਠੰਡੀ ਬਦਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦਿਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਭਾਸ੍ਵਤਃ । ਅਨਸ੍ਤਮਿਤਸਾਰਸ੍ਯ ਕਲਨਾ ਕਥਮ੍ ਆਗਤਾ
ਅਨੰਤ, ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਸੀਮਾ ਆ ਗਈ?
ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਮਮੋਕ੍ਤਯਃ । ਨਾਸਮਰ੍ਥਵਿਰੂਪਾਰ੍ਥਾਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਰੋਧਦਾਃ
ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਨਿਕੰਮੀ, ਨਾ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ, ਤੇ ਨਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਦृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਬੋਧੇ ਪ੍ਰਤਤੋਦਯੇ । ਯਥਾਵਜ੍ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਮਦ੍ਵਾਗ੍ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਇਮਾਮ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੋਚ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਰਚਨਾ ਭ੍ਰਮਾਯੇਯਂ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਵ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਯਦਾਧੁਨਾ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭੇਦਂ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਵੈ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਤਲਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।
ਭੇਦਕृਦ੍ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ऽਯਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੇषੁ ਕਲ੍ਪਿਤਃ । ਸ ਚਾਜ੍ਞੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਨ ਜ੍ਞੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ
ਇਹ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਚਮੁਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਜਾਣਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਕਲਨਾਮਲਮ੍ ਈਹਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਨੀਰਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਬਿਲਕੁਲ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਤੇ ਦੁਅਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਭਿਰ੍ ਉਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪੁਨਃ । ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣੈਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਵਸਰੇ ऽਨਘ
ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਵਿਨਾ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਤੁਲਂ ਤਮਃ । ਭੇਤ੍ਤੁਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਯਤ੍ਨਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਬਿਨਾ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੇ, ਇਹ ਅਦੁੱਤੀਅ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬਿਨਾ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਅਵਿਦ੍ਯਯੈਵੋਤ੍ਤਮਯਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ੋਦ੍ਯਮੋਤ੍ਕਯਾ । ਵਿਦ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਸਰ੍ਵਦੋषਾਤਿਹਾਰਿਣੀ
ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਲੇਨ ਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯਤੇ ਮਲਮ੍ । ਸ਼ਮਂ ਵਿषਂ ਵਿषੇਣੈਤਿ ਰਿਪੁਣਾ ਹਨ੍ਯਤੇ ਰਿਪੁਃ
ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਊਤਰਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਦृਸ਼ੀ ਭੂਤਮਾਯੇਯਂ ਯਾ ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇਨ ਹਰ੍षਦਾ । ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ: ਇਹ ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਮ੍ ਆਚ੍ਛਾਦਯਤਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਨ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕੈषਾ ਪਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਮਹਤ੍
ਇਹ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਜੋਬਾ ਹੈ, ਵੇਖੋ!
ਅਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਤੁ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਾਯੇਯਮ੍ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਯਮਾਨਰੂਪੈਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨੱਚਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਖਲੁ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮਾਯਾ ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਨੀ । ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਤਿਸਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਨ੍ ਅਪਿ ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਯਾ
ਵਾਹ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਭਿਨ੍ਨੇ ਪਦੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਨ੍ਵਾਨਾ ਭੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਸਂਸਾਰਮਾਯਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਯੇਨਾਸੌ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨੇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ਭਾਵਨਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਜ੍ਞੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼ਯਮ੍
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖੋ ਕਿ 'ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ', ਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਸਲ ਭੇਦ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।
ਯਾਵਤ੍ ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਤਾਵਨ੍ ਮਦ੍ਵਚਸੈਵ ਤੇ । ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਭਵਤੂਦ੍ਦਾਮੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਜਦ ਤਕ ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤਕ ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਬਣੀ ਰਹੇ ਕਿ 'ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ', ਤੇ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਹਿਲੇ ਨਾ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਂ ਮਾਨਸਂ ਮਨਨਂ ਮਹਤ੍ । ਅਸਤ੍ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗ੍ ਅਸੌ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਯ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।