ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮਯੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਿਕਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਨਗਰੀ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਸਤੀ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਛਾ ਦੀ ਬਣੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਟਕਾਵ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਹਾਮੋਹਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜਾਤਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਜ੍ਞਾਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਖਲਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੰਸ਼ ਵੱਡੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਭੁਵਿ ਸਮ੍ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਯਾਨ੍ਤੀਨਾਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਭੂਤਜਾਤੀਨਾਂ ਯਾ ਏਤਾ ਨਰਜਾਤਯਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ ਜੋ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
ਬਹ੍ਵਾਧਯੋ ਦੁਃਖਮਯ੍ਯਸ੍ ਤਾ ਹਿ ਦ੍ਵੇषਭਯਾਤੁਰਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਾਵਦ੍ ਰਾਜਸਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀਮ੍
ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਵੰਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਚਿਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਦਿ ਵਿਗਤਭ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ—
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਪੁषਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਤ੍ਤੈਕਦੇਸ਼ਤਃ । ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸੋਮ੍ਯੇ ऽਬ੍ਧੌ ਚਲਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਕ੍ਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓ ਸੋਮਿਆ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਏਕਦੇਸ਼ਃ ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਥਂ ਵਿਕਾਰਿਤਾ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਚਾਵਯਵਿਕ੍ਰਮਃ
ਅੰਤਹੀਨ ਆਤਮਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤੇਨ ਜਾਤਂ ਤਤੋ ਜਾਤਮ੍ ਇਤੀਯਂ ਰਚਨਾ ਗਿਰਾਮ੍ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਨ ਰਾਮ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ' ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਮਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਵਿਕਾਰਿਤਾਵਯਵਿਤਾਦਿਙ੍ਮਤ੍ਤਾਦੇਸ਼ਿਤਾਦਯਃ । ਕ੍ਰਮਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਸ਼ੇ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋਦਯਾ ਅਪਿ
ਬਦਲਾਅ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਬਣਤਰ, ਲੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿੱਖਣ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਤਂ ਵਿਨਾ ਕਲ੍ਪਨੈਵਾਨ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਪਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਕੁਤਸ੍ਤ੍ਯੌ ਕ੍ਰਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵ੍ ਉਕ੍ਤਯੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਜਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ 'ਕ੍ਰਮ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹਨ।
ਯੇਹਾ ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਯੋ ऽਰ੍ਥੋ ਯਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੋ ऽਙ੍ਗਿਨਾਂ ਗਣਃ । ਤਜ੍ਜਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਨ੍ਮਯਮ੍ ਇष੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਕਲਪਨਾ, ਵਸਤੂ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਸ੍ ਸ ਏਵ ਭਵਤਿ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਜਨ੍ਯੋ ऽਯਂ ਜਨਕਸ਼੍ ਚਾਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੌ ਭੇਦਕਲ੍ਪਨਾ
ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; 'ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ' ਅਤੇ 'ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ' ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਅਯਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤੀਯਂ ਯਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਆਧਿਕ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੌ ਜਨ੍ਯਂ ਜਨਕਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ 'ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ'—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ—ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਉਕ੍ਤਾਵ੍ ਏਵ ਨ ਦੇਵੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਮਿਤੇ ਭਿਨ੍ਨਤਾ ਯਤਃ
ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ — ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਯੈਵ ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਤਸ੍ਯਾ ਇष੍ਟੋ ऽਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਪਣਾਪਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਸ਼੍ ਸ਼ਿਖਾਯਾ ਏਕਸ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਜਨਿਕੇਤਿ ਯਾ । ਉਕ੍ਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਏਵੈਤਨ੍ ਨੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ऽਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਤਾ
ਅੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਲੌ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਲੌ ਦੀ ਜਨਮ ਦਾਤੀ ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਨ ਜਨ੍ਯਜਨਕਾਦ੍ਯਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਯਃ ਪਰੇ । ਏਕਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਂ ਕਥਂ ਤਜ੍ ਜਨਿष੍ਯਤੇ
ਜਨਮ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਜੋ ਇੱਕ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਉਕ੍ਤੇਰ੍ ਏष ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਬੋਲਣ ਦੀ ਇਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠੀਕ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਊਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧੌ ਪਰੇ ਯਃ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਕਾਰਸ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਰ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦਿਗ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧਾਤਵਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਤੱਤ ਹਨ।
ਅਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਯਂ ਭਾਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਆਤ੍ਮਨੋਃ । ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤੌ ਵਾਚਿ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾਤ੍ਰ ਕਾ
ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਗਲਤ ਸਮਝ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ ਸ਼ਿਖਾਯਾ ਜਾਤੇਯਂ ਸ਼ਿਖੇਤਿ ਮਨਸੋ ਹਿ ਯਾ । ਚਾਪਲੋਤ੍ਥਾ ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਲੌ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਲੌ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਧਾਰਨਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਵਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਤ੍ਯਭਾਵੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਮੋਹੋਪਹਤਦृष੍ਟਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਞਾਨਦੋषਵਤ੍
ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਟਕਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇਖਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬਸ ਉਹੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਖਲ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏषੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਚਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ ਚ ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ੍ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਅਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਰਿष੍ਯਾਮਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥੋਕ੍ਤਿਪਞ੍ਜਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬੁਧਿਮਾਨ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਥੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰ ਲਬਦੇ ਹੋਏ, ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਇਹਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਕਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੇਤਰੇ ਕ੍ਰਮਾਃ । ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਮੁਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਵਸ੍ਤੁਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਵਸ੍ਤੁ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ । ਯਥਾਵਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਜਗਨ੍ ਨੈਸ਼ਤਮਃਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਜਦੋਂ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਖਿਲਮ੍ ਆਤਤਂ ਕੁਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਤਦ੍ ਉਪਸ਼ਮੇ ਤਵ ਰਾਮ ਨਿਰ੍ਮਲਾਭੇ । ਅਵਿਤਥਵਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਤਥਮ੍ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯੋ ऽਤ੍ਰ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੋ ਗਲਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਜ਼ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਕੁਕ੍ਸ਼ਿਤੁਲ੍ਯਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਾਮਲਦੀਪ੍ਤਿਭਿਃ । ਤਵੋਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਭਿਰ੍ ਇਹਾਭਿਤਃ
ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਤੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ, ਠੰਡੀ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਖੀਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ।