ਆਸ਼ਾਮਞ੍ਜਰਿਤਾਕृਤਿਂ ਵਿਵਲਿਤਂ ਦੁਃਖਾਹਿਭਿਰ੍ ਦਾਰੁਣੈਰ੍ ਭੋਗੈਃ ਪਲ੍ਲਵਿਤਂ ਜਰਾਕੁਸੁਮਿਤਂ ਤृष੍ਣਾਲਤਾਭਾਸੁਰਮ੍ । ਸਂਸਾਰਂ ਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿਗਡਂ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਕਾਸਿਨਾ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਵਿਹਰੇਹ ਵਾਰਣਪਤਿਸ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ ਇਵੋਨ੍ਮੋਚਿਤਃ
ਜਗਤ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਲਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਆਸਾ ਦੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਬੁਝਣ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੋੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਹੁਣ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਢੰਡੀ ਤੋਂ ਖੁਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਥਮ੍ ਏਤੇषਾਂ ਜੀਵਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਕਿਯਤੀ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਵੇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵਦ ਪ੍ਰਭੋ
ਇਹ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਦ ਤੇ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਭੂਤਜਾਤਯਃ । ਯਥਾ ਨਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਯਥਾ ਮੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?
ਯਥਾ ਚ ਪਰਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾ ਯਥਾ । ਤਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ऽਨਘ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਟਿਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਮਲਾ ਕਲਯਨ੍ਤੀ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਲਨਾ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਮਨਃਪਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਗਾੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਤਨੋਤੀਦਮ੍ ਅਸਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਇਵ ਤ੍ਯਜਤ੍
ਮਨ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਝੂਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਿਕਚਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਨਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਮੌਜੂਦ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮਜਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪਾਦ੍ਮਜਮ੍ । ਤਤੋ ਜਗਤ੍ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਜਾਪਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਹਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤਸਘੁਙ੍ਘੁਮਮ੍ । ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਮ੍ ਇਯਂ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਗਿਆਨ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮਯੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਿਕਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਨਗਰੀ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਸਤੀ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਛਾ ਦੀ ਬਣੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਟਕਾਵ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਹਾਮੋਹਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜਾਤਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਜ੍ਞਾਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਖਲਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੰਸ਼ ਵੱਡੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਭੁਵਿ ਸਮ੍ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਯਾਨ੍ਤੀਨਾਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਭੂਤਜਾਤੀਨਾਂ ਯਾ ਏਤਾ ਨਰਜਾਤਯਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ ਜੋ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
ਬਹ੍ਵਾਧਯੋ ਦੁਃਖਮਯ੍ਯਸ੍ ਤਾ ਹਿ ਦ੍ਵੇषਭਯਾਤੁਰਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਾਵਦ੍ ਰਾਜਸਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀਮ੍
ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਵੰਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਚਿਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਦਿ ਵਿਗਤਭ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ—
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਪੁषਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਤ੍ਤੈਕਦੇਸ਼ਤਃ । ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸੋਮ੍ਯੇ ऽਬ੍ਧੌ ਚਲਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਕ੍ਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓ ਸੋਮਿਆ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਏਕਦੇਸ਼ਃ ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਥਂ ਵਿਕਾਰਿਤਾ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਚਾਵਯਵਿਕ੍ਰਮਃ
ਅੰਤਹੀਨ ਆਤਮਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤੇਨ ਜਾਤਂ ਤਤੋ ਜਾਤਮ੍ ਇਤੀਯਂ ਰਚਨਾ ਗਿਰਾਮ੍ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਨ ਰਾਮ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ' ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਮਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਵਿਕਾਰਿਤਾਵਯਵਿਤਾਦਿਙ੍ਮਤ੍ਤਾਦੇਸ਼ਿਤਾਦਯਃ । ਕ੍ਰਮਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਸ਼ੇ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋਦਯਾ ਅਪਿ
ਬਦਲਾਅ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਬਣਤਰ, ਲੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿੱਖਣ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਤਂ ਵਿਨਾ ਕਲ੍ਪਨੈਵਾਨ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਪਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਕੁਤਸ੍ਤ੍ਯੌ ਕ੍ਰਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵ੍ ਉਕ੍ਤਯੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਜਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ 'ਕ੍ਰਮ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹਨ।
ਯੇਹਾ ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਯੋ ऽਰ੍ਥੋ ਯਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੋ ऽਙ੍ਗਿਨਾਂ ਗਣਃ । ਤਜ੍ਜਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਨ੍ਮਯਮ੍ ਇष੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਕਲਪਨਾ, ਵਸਤੂ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਸ੍ ਸ ਏਵ ਭਵਤਿ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਜਨ੍ਯੋ ऽਯਂ ਜਨਕਸ਼੍ ਚਾਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੌ ਭੇਦਕਲ੍ਪਨਾ
ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; 'ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ' ਅਤੇ 'ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ' ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਅਯਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤੀਯਂ ਯਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਆਧਿਕ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੌ ਜਨ੍ਯਂ ਜਨਕਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ 'ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ'—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ—ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਉਕ੍ਤਾਵ੍ ਏਵ ਨ ਦੇਵੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਮਿਤੇ ਭਿਨ੍ਨਤਾ ਯਤਃ
ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ — ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਯੈਵ ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਤਸ੍ਯਾ ਇष੍ਟੋ ऽਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਪਣਾਪਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਸ਼੍ ਸ਼ਿਖਾਯਾ ਏਕਸ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਜਨਿਕੇਤਿ ਯਾ । ਉਕ੍ਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਏਵੈਤਨ੍ ਨੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ऽਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਤਾ
ਅੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਲੌ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਲੌ ਦੀ ਜਨਮ ਦਾਤੀ ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਨ ਜਨ੍ਯਜਨਕਾਦ੍ਯਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਯਃ ਪਰੇ । ਏਕਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਂ ਕਥਂ ਤਜ੍ ਜਨਿष੍ਯਤੇ
ਜਨਮ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਜੋ ਇੱਕ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਉਕ੍ਤੇਰ੍ ਏष ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਬੋਲਣ ਦੀ ਇਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠੀਕ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਊਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧੌ ਪਰੇ ਯਃ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਕਾਰਸ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਰ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦਿਗ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧਾਤਵਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਤੱਤ ਹਨ।