ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਜੀਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮ੍ ਅਭਿਤੋ ਦृਸ਼ਾਮ੍ । ਸਮਗ੍ਰਾਣਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨਿਸ਼ਮ੍
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ, ਤੇ ਸਮੂਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕਾਃ ਪਰਾਦ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਨ੍ਮਯਾ ਏਵ ਸਤਤਂ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰੇ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨਾਨਾ ਮਲਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਨਾਨਘ । ਤਰਙ੍ਗੋਰ੍ਮਿਗਣੈਰ੍ ਅਮ੍ਭਸ੍ ਸਿਨ੍ਧੌ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋ ਰਜਃ
ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੈਲ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਲ੍ਪਨੈਵੇਹ ਨ ਰਘੂਦ੍ਵਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਵਹ੍ਨਾਵ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਧਰ੍ਮ ਤਜ੍ਜਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਅਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਵੇਦ੍ਮਿ ਵਚਨਂ ਤਵ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਰਾਮੇਣ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਚੇਤਸਾ । ਵਸਿष੍ਠੋ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਰਾਘਵਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਨੇ
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
ਪਰਂ ਵਿਕਾਸਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਨਾਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ ਇਯਂ ਮਤਿਃ । ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਤੇ ਵੇਹ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡੀ ਖੁਲ੍ਹੀਅਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਕੁਝ ਸਾਫ਼ੀ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਨਸਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਗਿਰਾਂ ਪਾਰਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਵਿਵੇਕਤਃ
ਇਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ। ਵਿਰਲੇ ਬੂਝ ਰਾਹੀਂ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦੋषੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨੀਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ ਨੋਕ੍ਤਂ ਨ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਤਾਵਦ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਘਵਃ
ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਅਰ੍ਧਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ ਤੁ ਨੈਤਤ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਹਿ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਯਾਨਯਾ ਭੋਗਦਸ਼ਾਂ ਭਾਵਯਨ੍ਨ੍ ਏष ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਭੋਗੇਚ੍ਛਾ ਨਾਭਿਜਾਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਰਾਮਸ੍ਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਉੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਆਦੌ ਸ਼ਮਦਮਪ੍ਰਾਯੈਰ੍ ਗੁਣੈਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਬੋਧਯੇਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਪ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਯੋ ਵਦੇਤ੍ । ਮਹਾਨਰਕਜਾਲੇषੁ ਸ ਤੇਨ ਵਿਨਿਯੋਜਿਤਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧ-ਜਾਗਰੂਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਛ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਭੋਗੇਚ੍ਛਸ੍ਯ ਨਿਰਾਸ਼ਿषਃ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਲਮ੍ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੋਗ-ਇੱਛਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਤਿਮਿਰਾਪਹਃ । ਸਮੁਵਾਚ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਵਸਿष੍ਠੋ ਭੂਮਿਭਾਸ੍ਕਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਬੋਲੇ।
ਕਲਙ੍ਕਕਲਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਰਾਘਵ । ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਵਾਨਘ
ਰਾਘਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਦਾਗ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਖੁਦ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ.
ਸ੍ਮਯਵਿਸ੍ਮਯਸਮ੍ਮੋਹਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਕਾਰਿਤਾਮ੍ । ਸਮਤਾਚਲਿਤਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਹਾਸਾ, ਹੈਰਾਨੀ, ਭੁਲਾਵਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ.
ਸਤਿ ਦੀਪ ਇਵਾਲੋਕਸ੍ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕ ਇਵ ਵਾਸਰਃ । ਸਤਿ ਪੁष੍ਪ ਇਵਾਮੋਦਸ੍ ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਹੋਣ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਸੂਰਜ ਹੋਣ ਤੇ ਦਿਨ, ਫੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.
ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤ ਏਵ ਵਾ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸਮੀਰਣਸ੍ਯੇਵ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦਿੱਖ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ.
ਨਸ਼੍ਯਤੀਹ ਹਿ ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਨਾਤ੍ਮਭੂਤਂ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਭੂਤਂ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਇੱਥੇ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਆਸ਼ਾਮਞ੍ਜਰਿਤਾਕृਤਿਂ ਵਿਵਲਿਤਂ ਦੁਃਖਾਹਿਭਿਰ੍ ਦਾਰੁਣੈਰ੍ ਭੋਗੈਃ ਪਲ੍ਲਵਿਤਂ ਜਰਾਕੁਸੁਮਿਤਂ ਤृष੍ਣਾਲਤਾਭਾਸੁਰਮ੍ । ਸਂਸਾਰਂ ਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿਗਡਂ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਕਾਸਿਨਾ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਵਿਹਰੇਹ ਵਾਰਣਪਤਿਸ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ ਇਵੋਨ੍ਮੋਚਿਤਃ
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਥਮ੍ ਏਤੇषਾਂ ਜੀਵਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਕਿਯਤੀ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਵੇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵਦ ਪ੍ਰਭੋ
ਇਹ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਦ ਤੇ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਭੂਤਜਾਤਯਃ । ਯਥਾ ਨਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਯਥਾ ਮੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?
ਯਥਾ ਚ ਪਰਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾ ਯਥਾ । ਤਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ऽਨਘ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਟਿਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਮਲਾ ਕਲਯਨ੍ਤੀ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਲਨਾ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਮਨਃਪਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਗਾੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਤਨੋਤੀਦਮ੍ ਅਸਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਇਵ ਤ੍ਯਜਤ੍
ਮਨ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਝੂਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਿਕਚਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਨਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਮੌਜੂਦ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮਜਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪਾਦ੍ਮਜਮ੍ । ਤਤੋ ਜਗਤ੍ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਜਾਪਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਹਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤਸਘੁਙ੍ਘੁਮਮ੍ । ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਮ੍ ਇਯਂ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਗਿਆਨ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਗਤ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਲਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਆਸਾ ਦੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਬੁਝਣ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੋੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਹੁਣ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਢੰਡੀ ਤੋਂ ਖੁਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।