ਪੁਰੋਗਤੈਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਵਾਪ੍ਤਰੂਪੈਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਤੁਙ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਲ੍ਪੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਾਫਲੈਰ੍ ਦੈਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਉਪੇਤੈਰ੍ ਵਿਡਮ੍ਬ੍ਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਰੁਚਿਰ੍ ਹਿ ਲੋਕਃ
ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਮਾਨ੍ਯ੍ ਅਮੂਨੀਤਿ ਵਿਭਾਵਿਤਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਨੋਰਮਾਣਿ । ਜਨਸ੍ਯ ਜਾਯਾਜਨਰਞ੍ਜਨੇਨ ਜਟਾਜਰਾਨ੍ਤਂ ਜਰਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਃ
ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਣਾਨਿ ਯਥਾ ਤਰੂਣਾਂ ਸਮੇਤ੍ਯ ਜਨ੍ਮਾਸ਼ੁ ਲਯਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ । ਤਥੈਵ ਲੋਕਾਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਵੇਕਹੀਨਾਸ੍ ਸਮੇਤ੍ਯ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕੁਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਹੋਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜਲਦੀ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਸ੍ ਤਤੋ ਦੂਰਤਰਂ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਗੇਹਂ ਦਿਵਸਾਵਸਾਨੇ । ਵਿਵੇਕਿਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਿਸਾਧੁਕਰ੍ਮਰਿਕ੍ਤੇ ऽਹ੍ਨਿ ਯਾਤੇ ਕ ਉਪੈਤਿ ਨਿਦ੍ਰਾਮ੍
ਇਥੇ-ਉਥੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਦਿਨ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਨੀਂਦ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਵਿਦ੍ਰਾਵਿਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਨੇ ਸਮਸ੍ਤੇ ਸਮਾਗਤਾਯਾਮ੍ ਅਭਿਤਸ਼੍ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਮ੍ । ਸੇਵ੍ਯਨ੍ਤ ਏਤਾਨਿ ਸੁਖਾਨਿ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਸਮਾਯਾਤਿ ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ
ਜਦ ਤਕ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਇਹ ਸੁਖ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਤੁਚ੍ਛਰੂਪੈਰ੍ ਭਾਵੈਰ੍ ਅਮੀਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਣਦृष੍ਟਨष੍ਟੈਃ । ਵਿਲੋਭ੍ਯਮਾਨਾ ਜਨਤਾ ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਾਯਾਤਮ੍ ਅਹੋ ਨ ਯਾਤਮ੍
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਿਲਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਯਿਯਾਸੁਭਿਃ ਕਾਲਮੁਖਂ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਜਨੈਡਕੈਸ੍ ਤੇ ਹਤਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਾਃ । ਯੇ ਪੀਨਤਾਮ੍ ਏਵ ਬਲਾਦ੍ ਉਪੇਤ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਬਨ੍ਧੇ ਨਨੁ ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਬੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਸ੍ਰਮ੍ ਆਗਚ੍ਛਤਿ ਸਤ੍ਵਰੇਯਮ੍ ਅਨਾਰਤਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਤ੍ਵਰੈਵ । ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਲੋਲਾ ਜਨਤਾ ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਤਰਙ੍ਗਮਾਲਾ ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗੁਰੇਵ
ਇਹ ਬੇਚੈਨ ਲੋਕਾਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਹਾਰੈਕਪਰਾ ਨਰਾਣਾਮ੍ ਮਨੋ ਮਨੋਹਾਰਿਤਯਾ ਹਰਨ੍ਤਿ । ਰਕ੍ਤਚ੍ਛਦਾष੍ षਟ੍ਪਦਚਞ੍ਚਲਾਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ਵਿषਦ੍ਰੁਮਾ ਲੋਲਲਤਾਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ ਚ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੈਣ ਲਈ ਹੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਭੰਬੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ; ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤੋ ऽਨ੍ਯਤਸ਼੍ ਚੋਪਗਤਾ ਮੁਧੈਵ ਸਮਾਨਸਙ੍ਕੇਤਨਿਬਦ੍ਧਭਾਵਾ । ਯਾਤ੍ਰਾਸਮਾਸਙ੍ਗਸਮਾ ਨਰਾਣਾਂ ਕਲਤ੍ਰਮਿਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਮਾਯਾ
ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਪਤਨੀ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ—ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੀਪਕਾਨ੍ਤਿष੍ਵ੍ ਇਵ ਭੁਕ੍ਤਭੂਰਿਦਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਤਿਸ੍ਨੇਹਨਿਬਨ੍ਧਨੀषੁ । ਸਂਸਾਰਮਾਯਾਸੁ ਚਲਾਚਲਾਸੁ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਤਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀषੁ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਲਰਜ਼ਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ।
ਸਂਸਾਰਸਂਰਮ੍ਭਕੁਚਕ੍ਰਿਕੇਯਮ੍ ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਪਯੋਬੁਦ੍ਬੁਦਭਙ੍ਗੁਰਾਪਿ । ਅਸਾਵਧਾਨਸ੍ਯ ਜਨਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੌ ਚਿਰਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮ੍ ਆਤਨੋਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੀ ਘੇਰੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ ਕੱਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਧਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੋਭੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਦੈਨ੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਵਿਨष੍ਟਾ ਗੁਣਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜਰ੍ਜਰਤ੍ਵੇ । ਆਸ਼੍ਵਾਸਨਾ ਦੂਰਤਰਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਜਨਸ੍ਯ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਵਾਬ੍ਜਿਨੀषੁ
ਚਮਕ ਤੇ ਰੌਣਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ; ਗੁਣ ਹੁਣ ਝੁਕ-ਝੁਕ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਆਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਦੈਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਉਪੇਤ੍ਯ ਸ੍ਵਦੇਹਭਾਰੇਣ ਕृਤਾਪਕਾਰਃ । ਵਿਲੂਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਰੁਃ ਕੁਠਾਰੈਰ੍ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨੇ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ
ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਕੀ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਨੋਰਮਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਦੋषਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਘਾਤਾਯ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ । ਵਿषਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯੇਵ ਜਨਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮੂਰ੍ਛਨੈਵ
ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਮੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਸ੍ ਤਾ ਦृਸ਼ੋ ਯਾਸੁ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਦੋषਾਃ ਕਾਸ੍ ਤਾ ਦਿਸ਼ੋ ਯਾਸੁ ਨ ਦੁਃਖਦਾਹਃ । ਕਾਸ੍ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਯਾਸੁ ਨ ਭਙ੍ਗੁਰਤ੍ਵਂ ਕਾਸ੍ ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਾਸੁ ਨ ਨਾਮ ਮਾਯਾ
ਕਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਕਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ?
ਕਲ੍ਪਾਭਿਧਾਨਕ੍ਸ਼ਣਜੀਵਿਨੋ ऽਪਿ ਕਲ੍ਪੌਘਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਲਨੇ ਵਿਰਿਞ੍ਚਾਃ । ਅਤਃ ਕਲਾਸ਼ਾਲਿਨਿ ਕਾਲਜਾਲੇ ਲਘੁਤ੍ਵਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਧਿਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਲਪ ਦੇ ਇਕ ਪਲ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਬੇਅਸਰ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਾषਾਣਮਯਾ ਮਹੀਧ੍ਰਾ ਮृਦਾ ਮਹੀ ਦਾਰੁਭਿਰ੍ ਏਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ । ਮਾਂਸੈਰ੍ ਜਨਾਃ ਪੌਰੁषਬਦ੍ਧਭਾਵਾ ਨਾਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਵਿਕਾਰਹੀਨਮ੍
ਹਰ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਦਰੱਖਤ ਸਿਰਫ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ।
ਆਲੋਕ੍ਯਤੇ ਚੇਤਨਯਾਨੁਵਿਦ੍ਧਃ ਪਯੋਨਿਬਦ੍ਧੋ ऽਣੁਚਯੋ ਨਭਸ੍ਸ੍ਥਃ । ਪृਥਗ੍ਵਿਭਾਗੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਏਤਜ੍ ਜਗਨ੍ ਨੇਤਰਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਢੇਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਰਾਹੀਂ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਚਮਤ੍ਕृਤਿਸ਼੍ ਚੇਹ ਮਨਸ੍ਵਿਲੋਕੇ ਚੇਤਸ਼੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਕਰੀ ਨਰਾਣਾਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਸਾਧੋ ਵਿषਯਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨ ਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾ
ਅਚੰਭਾ ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਅਦ੍ਯਾਪਯਾਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਿ ਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਆਕਾਸ਼ਵਲ੍ਲੀਫਲਵਨ੍ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ । ਉਦੇਤਿ ਨੋ ऽਲੋਭਲਵਾਹਤਾਨਾਮ੍ ਉਦਾਰਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਮਯੀ ਕਥੈਵ
ਅੱਜ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਲ ਦਾ ਫਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਆਦਾਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਨ੍ ਪਦਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਨਾਂ ਸ੍ਵਚੇਤਸੈਵੋਪਹਤੋ ऽਦ੍ਯ ਲੋਕਃ । ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ਙ੍ਕਂ ਪਸ਼ੁਰ੍ ਅਦ੍ਰਿਕੂਟਾਦ੍ ਆਨੀਲਵਲ੍ਲੀਦਲਵਾਞ੍ਛਯੇਵ
ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਨੀਲੇ ਬੇਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਸ੍ਤਨਿਰਰ੍ਥਕਾਂਸਚ੍ਛਾਯਾਲਤਾਪਤ੍ਤ੍ਰਫਲਪ੍ਰਸੂਨਾਃ । ਸ਼ਰੀਰ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ਤਸਮ੍ਪਦਸ਼੍ ਚ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਦ੍ਰੁਮਾ ਅਦ੍ਯਤਨਾ ਨਰਾਸ਼੍ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪੈੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਬੇਕਾਰ ਛਾਂ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਸਭ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਦੌਲਤਾਂ ਵੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਨਾ ਮਾਰ੍ਦਵਸੁਨ੍ਦਰੇषੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਰਾਲੇषੁ ਚ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ । ਦਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਲੇषੁ ਨਿਰਨ੍ਤਰੇषੁ ਵਨਾਨ੍ਤषਣ੍ਡੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਕृष੍ਣਸ਼ਾਰਾਃ
ਕਦੇ ਲੋਕ ਨਰਮ ਤੇ ਸੋਹਣਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਡਰਾਉਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਹੀਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਅਟਲ-ਅਟਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਧਾਤੁਰ੍ ਨਵਾਨਿ ਦਿਵਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਭੀषਣਾਨਿ ਰਮ੍ਯਾਣਿ ਚਾਵਲੁਲਿਤਾਖਿਲਮਾਨਵਾਨਿ । ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕष੍ਟਫਲਪਾਕਹਤੋਦਯਾਨਿ ਵਿਸ੍ਮਾਪਯਨ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ਠਸ੍ਯ ਮਨਾਂਸਿ ਕੇषਾਮ੍
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ, ਡਰਾਉਣੇ ਜਾਂ ਸੁਹਣੇ ਕੰਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਫਲ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਚਲਾਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਜਨਃ ਕਾਮਾਸਕ੍ਤੋ ਵਿਵਿਧਕੁਕਲਾਵੇਦਨਪਰਸ੍ ਸਮਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਤਿ ਸੁਲਭੋ ਨਾਦ੍ਯ ਸੁਜਨਃ । ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੁਃਖਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਵਿਧੁਰਵਿਧੁਰਾ ਨੂਨਮ੍ ਅਖਿਲਾ ਨ ਜਾਨੇ ਨੇਤਵ੍ਯਾ ਕਥਮ੍ ਇਵ ਦਸ਼ਾ ਜੀਵਿਤਮਯੀ
ਲੋਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅੱਜ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲੋਂ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ।
ਯਚ੍ ਚੇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਗਮਸਨ੍ਨਿਭਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਾਂਗ।
ਸ਼ੁष੍ਕਸਾਗਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਨਿਖਾਤੋ ਯੋ ऽਦ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਸ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ ਅਭ੍ਰਸਂਵੀਤੋ ਨਗਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਮੁਨੇ
ਜੋ ਅੱਜ ਸੁੱਕਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੇਰੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਵਨਵ੍ਯੂਹਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵਿਲੀਢਗਗਨੋ ऽਚਲਃ । ਦਿਨੈਰ੍ ਏਵ ਸ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਉਰ੍ਵੀਸਮਤਾਂ ਕੂਪਤਾਂ ਚ ਵਾ
ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਖੱਡ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਙ੍ਗਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਸਂਵੀਤਂ ਕੌਸ਼ੇਯਸ੍ਰਗ੍ਵਿਲੇਪਨੈਃ । ਦਿਗਮ੍ਬਰਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਸ਼੍ਵੋ ਦੂਰੇ ਵਿਸ਼ਰਿਤਾਵਟੇ
ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਰੇਸ਼ਮੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਲਗਾ ਕੇ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਦੂਰ, ਸੁੰਨ ਜਗ੍ਹਾ 'ਚ, ਖੁਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।