ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨੀਹ ਭੂਤਾਨਿ ਭੁਵਨਾਨ੍ਤਰੇ । ਨਾਨਾਚਾਰਵਿਹਾਰਾਣਿ ਨਾਨਾਵਿਰਚਨਾਨਿ ਚ
ਇਥੇ, ਹੋਰ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਧਾਰਾਪਰਮ੍ਪਰਾਪਾਤਵਤਿ ਵਾਰੀਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦਾਃ
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਧਾਰ ਵਿਚ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਬਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਯਾਤਿ ਯਾਤਿ ਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ ਰਾਰਟੀਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਉਪਾਰ੍ਜਯਤਿ ਧਾਵਤਿ ਜਨ੍ਮਰਾਸ਼ੌ । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ ਵਿਹਿਤਭਾਵਨਮ੍ ਆਹਿਤੇਹਾ ਮੁਗ੍ਧਾ ਕृਤਾਨ੍ਤਵਿਵਸ਼ਾ ਜਨਤਾ ਵਰਾਕੀ
ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਹਨ; ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਤੇ ਯਤਨ ਲੈ ਕੇ, ਮਜਬੂਰ ਲੋਕ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਥੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਰਚਲਾਕਾਰਾਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਵਲਯੋ ऽਭਿਤਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੁਨਰ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਾਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਨਸ਼੍ਯਚ੍ ਚ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਭਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾਗਾਧਜਲੋਦਰੇ । ਤਥੈਵੇਦਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਚ੍ ਚ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵੀ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਰਾਭਾਸੇ ਨਿਦਾਘਾਤ੍ ਸਰਿਤੋ ਯਥਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਮਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸृष੍ਟਿਦृष੍ਟਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵੋ ऽਨ੍ਯਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਤਥੈਵ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ ਸ ਏਵਾਸ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪਰਾਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚੇਦਂ ਸਦ੍ ਅਸਨ੍ ਨੇਦਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਤਤ੍ਸ੍ਥਤਯਾ ਚਿਤਿਃ । ਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਚ ਕਟਕਾਦਿषੁ ਹੇਮਤਾ
ਇਹ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਆਦਿ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ, ਨਾ ਘਟਦਾ।
ਯੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਰਸਂ ਰੂਪਂ ਗਨ੍ਧਂ ਜਾਨਾਸਿ ਰਾਘਵ । ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਪੂਰ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧੁਨੀ, ਸਵਾਦ, ਰੂਪ ਤੇ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨੈਕਤਾਮ੍ ਅਤੀਤਾਤ੍ ਤੁ ਸਰ੍ਵਗਾਦ੍ ਅਮਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਲ੍ਪਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿਨ੍ ਨੇਤਰਥਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਈ ਹੋਣ ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਪਰੇ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਰਾਸ਼ੇਰ੍ ਅਭਾਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਾਵਾਭਾਵਾਸ਼੍ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਃ । ਸृष੍ਟਯਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਮਨੈਵਾਥ ਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਢੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ।
ਨਾਸਿ ਰਾਮੋ ਨ ਚਾਰਾਮਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਭਵ ਗਤਜ੍ਵਰਃ
ਤੂੰ ਨਾ ਰਾਮ ਹੈਂ, ਤੇ ਨਾ ਰਾਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੁਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਤਾ ਬਣ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ।
ਪੁਰਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਬਹੁਵਿਧਮ੍ ਇਦਂ ਕਰ੍ਮ ਤਰਸਾ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਕਿਂ ਤਦ੍ ਵਦ ਯਦ੍ ਉਚਿਤਂ ਭੂਤਗਣਕਾਤ੍ । ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਚਾਸ੍ਥਾ ਭਵਤੁ ਤਵ ਮਾਵਾਞ੍ਛਨਮਤੇਰ੍ ਭਵ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਤਰਮਤਿਰ੍ ਧੈਰ੍ਯਜਲਧਿਃ
ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਹੁਣ ਦੱਸ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਜਲਦੀ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ। ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਰਤਾਪਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਸਾਫ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਧੀਰਜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ।
ਗਤ੍ਵਾ ਸੁਦੂਰਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨਵਤਾ ਜਨੇਨ ਨਾਸਾਦ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਹ ਯੇਨ ਸੁਪੂਰ੍ਣਤੇਤਿ । ਮਤ੍ਵੇਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ ਪਦਾਰ੍ਥਗਣਂ ਧਿਯਾ ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਯਾ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ
ਚਾਹੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਂ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਨੂੰ, ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣ।
ਕੁਰ੍ਵਤੋ ऽਕੁਰ੍ਵਤੋ ਵਾਪਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਵਾ ਨਰਕੇ ऽਪਿ ਵਾ । ਯਾਦृਗ੍ਵਾਸਨਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਦ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਹੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਨ੍ਦੋ ਨ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦੋ ਨ ਚਲਂ ਨਾਚਲਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਚੈਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯਂ ਜ੍ਞਮਨਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕਮੀ; ਨਾ ਚਲਣ ਹੈ, ਨਾ ਠਹਿਰਾਉ; ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ। ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਕ੍ਤਮਨਸਾਮ੍ ਇਹ । ਸਂਸਕ੍ਤਮਨਸਾਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲਗੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਧ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਨ੍ਧਨਃ । ਅਪ੍ਰਬੋਧਾਦ੍ ਇਦਂ ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਬੋਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਜਗਤਿ ਬਨ੍ਧਮਤਿਰ੍ ਮੁਧੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਜਗਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਤਿਰ੍ ਮੁਧੈਵ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨਹਙ੍ਕृਤਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਿष੍ਠੋ ਧੀਰੋ ਧਿਯਾ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਭੁਵਿ ਰਾਮ ਤਿष੍ਠ
ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ, ਰਾਮਾ, ਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹੋ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਜੀਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮ੍ ਅਭਿਤੋ ਦृਸ਼ਾਮ੍ । ਸਮਗ੍ਰਾਣਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨਿਸ਼ਮ੍
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ, ਤੇ ਸਮੂਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕਾਃ ਪਰਾਦ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਨ੍ਮਯਾ ਏਵ ਸਤਤਂ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰੇ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨਾਨਾ ਮਲਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਨਾਨਘ । ਤਰਙ੍ਗੋਰ੍ਮਿਗਣੈਰ੍ ਅਮ੍ਭਸ੍ ਸਿਨ੍ਧੌ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋ ਰਜਃ
ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੈਲ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਲ੍ਪਨੈਵੇਹ ਨ ਰਘੂਦ੍ਵਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਵਹ੍ਨਾਵ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਧਰ੍ਮ ਤਜ੍ਜਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਅਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਵੇਦ੍ਮਿ ਵਚਨਂ ਤਵ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਰਾਮੇਣ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਚੇਤਸਾ । ਵਸਿष੍ਠੋ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਰਾਘਵਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਨੇ
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
ਪਰਂ ਵਿਕਾਸਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਨਾਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ ਇਯਂ ਮਤਿਃ । ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਤੇ ਵੇਹ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡੀ ਖੁਲ੍ਹੀਅਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਕੁਝ ਸਾਫ਼ੀ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਨਸਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਗਿਰਾਂ ਪਾਰਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਵਿਵੇਕਤਃ
ਇਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ। ਵਿਰਲੇ ਬੂਝ ਰਾਹੀਂ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦੋषੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨੀਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ ਨੋਕ੍ਤਂ ਨ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਤਾਵਦ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਘਵਃ
ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਅਰ੍ਧਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ ਤੁ ਨੈਤਤ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਹਿ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਯਾਨਯਾ ਭੋਗਦਸ਼ਾਂ ਭਾਵਯਨ੍ਨ੍ ਏष ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।