ਚਿਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਚਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਤੇਨੇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਜ੍ਞੇ ऽਜ੍ਞੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਚੇਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਣਨ ਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞੇष੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੋਗ੍ਰਸਂਸਾਰਗਣਰੂਪਿਣੀ । ਜ੍ਞੇषੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪੈਵ ਸਕਲੈਕਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਤੀ
ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਝੂਠੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਤੇ ਸਾਰ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਿਵਸ਼ਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ । ਸ੍ਵਾਦਨੀ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਭਾਵਨੀ ਭਵਭਾਵਿਨਾਮ੍
ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਜੀਵ ਭਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਨੋਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਨ ਚ ਯਾਤਿ ਨ ਚਾਯਾਤਿ ਨ ਚੇਹ ਨ ਚ ਨੇਹ ਚਿਤ੍
ਉਹ ਨਾਂ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਨਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਅਮਲਾਕਾਰਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਰਾਘਵੇਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, 'ਸੰਸਾਰ' ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤੇਜਃਪੁਞ੍ਜੈਰ੍ ਯਥਾ ਤੇਜਃ ਪਯਃਪੂਰੈਰ੍ ਯਥਾ ਪਯਃ । ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੈਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸਮ੍ਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹਲਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਗੇਨੋਦਿਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਨਿਰਂਸ਼ੇਨਾਂਸ਼ਧਾਰਿਣਾ
ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ, 'ਚੇਤਨਾ' ਨਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਆਪ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਵਲਨਾਯੋਗਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਾ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭਾਵੇਨ ਗਚ੍ਛਤਾਜ੍ਞਪਦਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅੰਤਹੀਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਰੂਢਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਸਂਸृਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ-ਅਜੀਵ ਨੂੰ ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਤੈਃ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ । ਉਤ੍ਸੇਧਮ੍ ਏਤਿ ਭੂਕੋਸ਼ਕੋਟਰਸ੍ਥੋ ऽਙ੍ਕੁਰੋਤ੍ਕਰਃ
ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮ ਸੌषਿਰ੍ਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤ੍ਯਵਿਰੋਧਿ ਯਤ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਧਰ੍ਮਵਾਨ੍ ਵਾਤੋ ਰਸਰੂਪਿ ਯਥਾ ਜਲਮ੍
ਅਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕੋ ਗੁਣ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ।
ਦृਢੋਰ੍ਵੀ ਪ੍ਰਕਟਂ ਤੇਜਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਚ । ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਸੁ ਕਾਲਃ ਕਲਨਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਰਤੀ, ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗ ਜੋ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੇ ਰੋਕ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁष੍ਪਂ ਲਤਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸ਼ਨੈਸ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਕੇਸਰਮ੍ । ਮृਤ੍ਕੋਟਰਰਸੋਲ੍ਲਾਸਸ੍ ਤृਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਭੂਤਲੇ
ਫੁੱਲ ਲਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਪਰਾਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਨਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੂਲਸ੍ਥਾਃ ਫਲਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਪੇਲਵਾ ਰਸਲੇਸ਼ਕਾਃ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਰੇਖਾਃ ਪਲ੍ਲਵਪਾਲਿषੁ
ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਤੇ ਰਸ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਹੀ ਹੋਣ; ਇਹ ਲਕੀਰਾਂ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਚਨਾਮ੍ ਅਨੁਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਰਬਾਣਾਸਨੇ ऽਣਵਃ । ਯੋਗੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨ ਨਵੋ ਨਵਃ
ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣੂ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਿਲਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ।
ਵਸਨ੍ਤਮ੍ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪੁष੍ਪਪਲ੍ਲਵਰਾਸ਼ਯਃ । ਨਿਦਾਘਵਿਧਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਦਾਵਦਾਹਵਿਭੂਤਯਃ
ਬਸੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਕਲੀਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਸਮਯਮ੍ ਈਹਨ੍ਤੇ ਨੀਲਾ ਜਲਦਰਾਜਯਃ । ਸ਼ਰਦਂ ਚਾਨੁਧਾਵਨ੍ਤਿ ਸਮਗ੍ਰਾਃ ਫਲਰਾਸ਼ਯਃ
ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਹਿਮਨ੍ਤੌ ਹਿਮਹਾਸਿਨ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਕੁਭੋ ਦਸ਼ । ਨਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਤਾਮ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ਼ੀਤਲਾਨਿਲਾਃ
ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਸ੍ਵਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਕਾਲੋ ਯੁਗਮਯੀਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਤਰਙ੍ਗੌਘਲੀਲਯਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸृष੍ਟਯਃ
ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਰੀਤ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਨਿਯਤਿਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਚਾਤੁਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਰਲਯਂ ਧੀਰਾ ਧਰਾ ਧਰਣਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਕਿਸਮਤ ਆਪਣੀ ਠਿਕਾਣੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਡਟ ਕੇ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਘਨ ਆਉਣ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨੀਹ ਭੂਤਾਨਿ ਭੁਵਨਾਨ੍ਤਰੇ । ਨਾਨਾਚਾਰਵਿਹਾਰਾਣਿ ਨਾਨਾਵਿਰਚਨਾਨਿ ਚ
ਇਥੇ, ਹੋਰ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਧਾਰਾਪਰਮ੍ਪਰਾਪਾਤਵਤਿ ਵਾਰੀਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦਾਃ
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਧਾਰ ਵਿਚ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਬਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਯਾਤਿ ਯਾਤਿ ਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ ਰਾਰਟੀਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਉਪਾਰ੍ਜਯਤਿ ਧਾਵਤਿ ਜਨ੍ਮਰਾਸ਼ੌ । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ ਵਿਹਿਤਭਾਵਨਮ੍ ਆਹਿਤੇਹਾ ਮੁਗ੍ਧਾ ਕृਤਾਨ੍ਤਵਿਵਸ਼ਾ ਜਨਤਾ ਵਰਾਕੀ
ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਹਨ; ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਤੇ ਯਤਨ ਲੈ ਕੇ, ਮਜਬੂਰ ਲੋਕ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਥੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਰਚਲਾਕਾਰਾਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਵਲਯੋ ऽਭਿਤਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੁਨਰ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਾਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਨਸ਼੍ਯਚ੍ ਚ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਭਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾਗਾਧਜਲੋਦਰੇ । ਤਥੈਵੇਦਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਚ੍ ਚ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵੀ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਰਾਭਾਸੇ ਨਿਦਾਘਾਤ੍ ਸਰਿਤੋ ਯਥਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਮਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸृष੍ਟਿਦृष੍ਟਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵੋ ऽਨ੍ਯਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਤਥੈਵ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ ਸ ਏਵਾਸ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪਰਾਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚੇਦਂ ਸਦ੍ ਅਸਨ੍ ਨੇਦਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਤਤ੍ਸ੍ਥਤਯਾ ਚਿਤਿਃ । ਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਚ ਕਟਕਾਦਿषੁ ਹੇਮਤਾ
ਇਹ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਆਦਿ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ, ਨਾ ਘਟਦਾ।
ਯੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਰਸਂ ਰੂਪਂ ਗਨ੍ਧਂ ਜਾਨਾਸਿ ਰਾਘਵ । ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਪੂਰ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧੁਨੀ, ਸਵਾਦ, ਰੂਪ ਤੇ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।