ਵਿਚਾਰਣਾਸਮਧਿਗਤਾਤ੍ਮਦੀਪਕੇ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਵ੍ਯਪਗਲਿਤੇ ਚ ਧੀਰਧੀਃ । ਵਿਲੋਕਯਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਭਯਨੀਰਸਾ ਗਤੀਰ੍ ਗਤਜ੍ਵਰੋ ਵਿਲਸਤਿ ਦੇਹਪਤ੍ਤਨੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ ਦੀ ਜੋਤ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਉਲਝਣਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਸ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਯਥੇਦਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤੀਤੇ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਤਨ੍ ਮੇ ਕਥਯ ਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੁਨਰ੍ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਯਥੋਰ੍ਮਯੋ ऽਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਭਾਵਿਨਃ ਪਯਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਨ ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸृष੍ਟਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਗਤਸ੍ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਦ੍ ਆਕਾਸ਼ੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਨਿਰਂਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਭਾਗਸ੍ ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ੁਕੀ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਅਸ੍ਥਿਤੈਵ ਸ੍ਥਿਤੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸ੍ਤ੍ਰੀ ਮਣੌ ਯਥਾ । ਨ ਸਤ੍ਯਭੂਤਾ ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਤਥੇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਮਣਕ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੀ ਨਾ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠੀ।
ਖਾਧਾਰੈਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਦੈਃ ਖਸ੍ਥੈਰ੍ ਨ ਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਗਗਨਂ ਯਥਾ । ਚਿਤ੍ਸ੍ਥੈਸ੍ ਸਰ੍ਗੈਸ਼੍ ਚਿਦਾਧਾਰੈਰ੍ ਨ ਸ੍ਪृष੍ਤਾ ਚਿਤ੍ ਪਰਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਜਲਧਿष੍ਵ੍ ਏਵ ਨੋ ਮਹ੍ਯਾਂ ਯਥਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਤਥਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਚਿਨ੍ ਨ ਦੇਹੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸਿਰਫ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਛਾਈ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤਾ ਸਰ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੋਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕृਤਾਭਿਧਾ
ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ 'ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਸਲੀਅਤ' ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਸ਼ਤਭਾਗਾਚ੍ਛਾ ਜ੍ਞੇषੁ ਨਿष੍ਕਲਰੂਪਿਣੀ । ਸਕਲਾਮਲਸਂਸਾਰਸ੍ਵਰੂਪੈਕਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨੀ
ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਮ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਮਯੀ ਸ੍ਫਾਰਾ ਨਾਨਾਤਾ ਸਲਿਲਾਰ੍ਣਵੇ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਤਥਾ ਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਝਲਕਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਚਿਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਚਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਤੇਨੇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਜ੍ਞੇ ऽਜ੍ਞੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਚੇਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਣਨ ਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞੇष੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੋਗ੍ਰਸਂਸਾਰਗਣਰੂਪਿਣੀ । ਜ੍ਞੇषੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪੈਵ ਸਕਲੈਕਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਤੀ
ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਝੂਠੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਤੇ ਸਾਰ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਿਵਸ਼ਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ । ਸ੍ਵਾਦਨੀ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਭਾਵਨੀ ਭਵਭਾਵਿਨਾਮ੍
ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਜੀਵ ਭਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਨੋਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਨ ਚ ਯਾਤਿ ਨ ਚਾਯਾਤਿ ਨ ਚੇਹ ਨ ਚ ਨੇਹ ਚਿਤ੍
ਉਹ ਨਾਂ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਨਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਅਮਲਾਕਾਰਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਰਾਘਵੇਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, 'ਸੰਸਾਰ' ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤੇਜਃਪੁਞ੍ਜੈਰ੍ ਯਥਾ ਤੇਜਃ ਪਯਃਪੂਰੈਰ੍ ਯਥਾ ਪਯਃ । ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੈਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸਮ੍ਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹਲਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਗੇਨੋਦਿਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਨਿਰਂਸ਼ੇਨਾਂਸ਼ਧਾਰਿਣਾ
ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ, 'ਚੇਤਨਾ' ਨਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਆਪ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਵਲਨਾਯੋਗਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਾ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭਾਵੇਨ ਗਚ੍ਛਤਾਜ੍ਞਪਦਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅੰਤਹੀਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਰੂਢਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਸਂਸृਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ-ਅਜੀਵ ਨੂੰ ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਤੈਃ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ । ਉਤ੍ਸੇਧਮ੍ ਏਤਿ ਭੂਕੋਸ਼ਕੋਟਰਸ੍ਥੋ ऽਙ੍ਕੁਰੋਤ੍ਕਰਃ
ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮ ਸੌषਿਰ੍ਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤ੍ਯਵਿਰੋਧਿ ਯਤ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਧਰ੍ਮਵਾਨ੍ ਵਾਤੋ ਰਸਰੂਪਿ ਯਥਾ ਜਲਮ੍
ਅਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕੋ ਗੁਣ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ।
ਦृਢੋਰ੍ਵੀ ਪ੍ਰਕਟਂ ਤੇਜਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਚ । ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਸੁ ਕਾਲਃ ਕਲਨਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਰਤੀ, ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗ ਜੋ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੇ ਰੋਕ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁष੍ਪਂ ਲਤਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸ਼ਨੈਸ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਕੇਸਰਮ੍ । ਮृਤ੍ਕੋਟਰਰਸੋਲ੍ਲਾਸਸ੍ ਤृਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਭੂਤਲੇ
ਫੁੱਲ ਲਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਪਰਾਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਨਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੂਲਸ੍ਥਾਃ ਫਲਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਪੇਲਵਾ ਰਸਲੇਸ਼ਕਾਃ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਰੇਖਾਃ ਪਲ੍ਲਵਪਾਲਿषੁ
ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਤੇ ਰਸ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਹੀ ਹੋਣ; ਇਹ ਲਕੀਰਾਂ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਚਨਾਮ੍ ਅਨੁਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਰਬਾਣਾਸਨੇ ऽਣਵਃ । ਯੋਗੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨ ਨਵੋ ਨਵਃ
ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣੂ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਿਲਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ।
ਵਸਨ੍ਤਮ੍ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪੁष੍ਪਪਲ੍ਲਵਰਾਸ਼ਯਃ । ਨਿਦਾਘਵਿਧਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਦਾਵਦਾਹਵਿਭੂਤਯਃ
ਬਸੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਕਲੀਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਸਮਯਮ੍ ਈਹਨ੍ਤੇ ਨੀਲਾ ਜਲਦਰਾਜਯਃ । ਸ਼ਰਦਂ ਚਾਨੁਧਾਵਨ੍ਤਿ ਸਮਗ੍ਰਾਃ ਫਲਰਾਸ਼ਯਃ
ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਹਿਮਨ੍ਤੌ ਹਿਮਹਾਸਿਨ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਕੁਭੋ ਦਸ਼ । ਨਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਤਾਮ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ਼ੀਤਲਾਨਿਲਾਃ
ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਸ੍ਵਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਕਾਲੋ ਯੁਗਮਯੀਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਤਰਙ੍ਗੌਘਲੀਲਯਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸृष੍ਟਯਃ
ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਰੀਤ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਨਿਯਤਿਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਚਾਤੁਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਰਲਯਂ ਧੀਰਾ ਧਰਾ ਧਰਣਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਕਿਸਮਤ ਆਪਣੀ ਠਿਕਾਣੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਡਟ ਕੇ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਘਨ ਆਉਣ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।